:: Informacje :: Uprawnienia :: Prawo :: Rehabilitacja :: PFRON :: Bez barier :: Zakłady Pracy Chronionej :: Poradniki :: NSZZ Solidarność ::
:: Podatek VAT :: Programy celowe :: Rzecznik Praw Obywatel. :: P rotesty :: Świadczenia :: Aktualności :: Karty praw :: O mnie :: Home ::

Zakłady pracy chronionej (ZPCh) stały się od pewnego czasu przedmiotem dużego zainteresowania. Najważniejszym czynnikiem powodującym zainteresowanie polskich przedsiębiorców tworzeniem nowych zakładów pracy chronionej lub przekształcaniem zakładów już istniejących w ZPCh jest jeszcze istniejący częściowo system ulg i zwolnień podatkowych oraz subwencjonowania tych zakładów przez PFRON.

Wyjście od 1 stycznia 2004 r. na otwarty rynek pracy z uprawnieniem do udzielania informacji o wysokości ulg zmieni sposoby ustalania stanów zatrudnienia, na podstawie, których będą obliczane wskaźniki i wysokość ulgi. Będą one ustalane na podstawie art. 21 ust. 1 i 5 ustawy, a nie jak dotychczas art. 28 ust. 1 i 3 oraz art. 21 ust. 5 ustawy. Wysokość ulg udzielanych po tej dacie będzie, bowiem uzależniona od liczby etatów pracowników niepełnosprawnych zatrudnianych przez pracodawcę z wyłączeniem liczby pracowników niepełnosprawnych pozwalających na osiągnięcie 6 % wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych (warunkującego zwolnienie z wpłat, o którym mowa w art. 21 ust. 2 ustawy), a nie od wykazania się spełnianiem warunków dotyczących statusu zakładu pracy chronionej (w tym poziomu zatrudnienia ustalanego na podstawie art. 28 ust. 1 i 3 oraz art. 21 ust. 5 ustawy). Nie będzie, więc wówczas racjonalnych przesłanek do różnicowania zasad ustalania w tym zakresie wskaźników i stanów zatrudnienia w zakładach pracy chronionej i na otwartym rynku pracy.

Data uzyskania ulgi

Po otrzymaniu informacji od uprawnionego sprzedawcy nabywca może po raz pierwszy wykorzystać ulgę wynikającą z informacji o jej wysokości już w pierwszej deklaracji składanej po uzyskaniu tej informacji, np. w przypadku otrzymania informacji w dniu 12 sierpnia 2003 r. ulga może być wykorzystana po raz pierwszy w deklaracji składanej do dnia 20 sierpnia 2003 r. (za lipiec 2003 r.). Pracodawca nie może, bowiem zaliczać ulg na poczet zaległości we wpłatach ani skorzystać z nich przed ich uzyskaniem.

Za datę uzyskania ulgi należy uznać datę otrzymania informacji, ponieważ dopiero wtedy wiadomo, jaka jest wysokość oraz kiedy ulega przedawnieniu uprawnienie do skorzystania z ulgi (informacje wystawione do 31 grudnia 1998 r. na podstawie rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 30 września 1991 r. w sprawie szczegółowych zasad obniżania wpłat zakładów pracy na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – Dz.U. nr 88, poz. 401 mogą być wykorzystywane aż do wyczerpania, a wystawione po 1 stycznia 1999 r. – przez okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, licząc od dnia uzyskania informacji o wysokości ulg).

Obniżanie wpłat polega na pomniejszeniu wpłaty należnej o kwotę ulg przysługujących na dzień wypełniania deklaracji. W przypadku wpłat należnych do okresu za grudzień 2003 r. włącznie pracodawca może, (jeżeli dysponuje wystarczającą kwotą ulg) pokryć do 100 % należnej wpłaty, a od okresu za styczeń 2004 r. – do 80 % jej wysokości.

Wpłata z tytułu rozwiązania stosunku pracy z osobą niepełnosprawną

Wiedza adresatów o wpłatach na PFRON nie jest satysfakcjonująca, a wiedza na temat wpłaty określonej w art. 23 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych jest jeszcze niższa. Tymczasem wpłata ta dotyczy każdego pracodawcy, niezależnie od struktury zatrudnienia czy posiadanego statusu zakładu pracy chronionej.

Wprowadzenie tej wpłaty miało zapobiec dyskryminacyjnym zachowaniom pracodawców, którzy pozbywali się pracowników niezdolnych do pracy na dotychczasowym stanowisku pracy, zamiast przystosować im stanowisko pracy lub wydzielić inne odpowiednie. Wpłata jest, więc instrumentem antydyskrymiancyjnym oraz, do pewnego stopnia, ochronnym. Ustawodawca nie zakazuje, bowiem rozwiązywania stosunku pracy z osobami niepełnosprawnymi, a jedynie stara się zniechęcić do tego pracodawców, którzy nie podjąwszy próby przystosowania stanowiska pracy dla osoby niepełnosprawnej, rozwiązują z nią stosunek pracy.

Lepiej przystosować miejsce pracy

Zgodnie z art. 23 ustawy każdy pracodawca, który nie wydzieli lub nie zorganizuje w przepisanym terminie stanowiska pracy dla osoby, która w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej utraciła zdolność do pracy na dotychczasowym stanowisku, obowiązany jest dokonać, w dniu rozwiązania stosunku pracy z tą osobą, wpłaty na fundusz w wysokości piętnastokrotnego przeciętnego wynagrodzenia za pracownika.

Zakres niezbędnych czynności przystosowawczych określa art. 14 ustawy, zgodnie, z którym pracodawca jest obowiązany wydzielić lub zorganizować odpowiednie stanowisko pracy z podstawowym zapleczem socjalnym dla pracownika, który w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej utracił zdolność do pracy na dotychczasowym stanowisku. Nie ma jednak takiego obowiązku wobec pracownika, który naruszył przepisy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy lub pozostawał w stanie nietrzeźwości, jeżeli okoliczności te stanowiły wyłączną przyczynę wypadku przy pracy (ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy a nie na pracowniku). Terminem do dokonania wspominanych czynności jest termin 3 miesięcy od daty zgłoszenia przez pracownika gotowości przystąpienia do pracy, które powinno nastąpić w ciągu miesiąca od dnia uznania go za osobę niepełnosprawną.

Reasumując, pracodawca ma obowiązek dokonania wpłaty wyłącznie w przypadku łącznego zaistnienia następujących okoliczności:

• pracownik ulega wypadkowi przy pracy lub chorobie zawodowej, uniemożliwiającym podjęcie pracy na dotychczasowym stanowisku pracy,

• pracownik zostaje uznany za osobę niepełnosprawną,

• pracownik zgłasza gotowość przystąpienia do pracy w terminie miesiąca od dnia uznania go za osobę niepełnosprawną,

• pracodawca nie wydziela ani nie organizuje temu pracownikowi odpowiedniego stanowiska pracy z odpowiednim zapleczem socjalnym lub czyni to z przekroczeniem 3 - miesięcznego terminu od dnia zgłoszenia przez pracownika osobę gotowości przystąpienia do pracy,

• następuje rozwiązanie z pracownikiem stosunku pracy (niezależnie od tego, która ze stron tego stosunku była inicjatorem jego rozwiązania).

Pracodawca zobowiązany do dokonania wpłaty, o której mowa w art. 23 ustawy, składa zarządowi funduszu deklarację DEK-W w terminie do 20 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym został rozwiązany stosunek pracy z pracownikiem.

Wpłata z tytułu korzystania z niektórych zwolnień i preferencji

Przepisy ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przewidują zatrudnianie osób niepełnosprawnych przez pracodawców otwartego lub chronionego rynku pracy.

Do pracodawców działających na chronionym rynku pracy zalicza się:

• zakłady aktywności zawodowej, o których mowa w art. 29 ustawy (nie są przedsiębiorcami, stwarzają szczególne warunki pracy i rehabilitacji osób niepełnosprawnych, zapewniają wysoki poziom zatrudnienia osób niepełnosprawnych o znacznym stopniu niepełnosprawności, otrzymują duże wsparcie ze środków publicznych) oraz

• zakłady pracy chronionej, o których mowa w art. 28 ustawy (działają na zasadach rynkowych, stwarzają szczególne warunki pracy i rehabilitacji osób niepełnosprawnych, zapewniają znaczący poziom zatrudnienia osób niepełnosprawnych, otrzymują wsparcie ze środków publicznych).

Pracodawcami otwartego rynku pracy są pozostali pracodawcy.

Obowiązek wpłat na PFRON z tytułu korzystania z niektórych zwolnień i preferencji dotyczy pracodawców chronionego rynku pracy. Koncepcja tej wpłaty polega na tym, że korzystający ze szczególnych zwolnień i preferencji dotyczących niektórych należności publicznych przekazuje 10 % kwot uzyskanych z tego tytułu na fundusz. Zakres obowiązku tej wpłaty został określony w cytowanej ustawie oraz w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (patrz podstawa prawna).

Zgodnie z art. 31 ust. 3 pkt 1 ustawy, pracodawca prowadzący zakład pracy chronionej jest zobowiązany do dokonania wpłaty w wysokości 10 % kwot uzyskanych z tytułu zwolnień z podatków i opłat (z wyłączeniem opłaty skarbowej). Z kolei w art. 38 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. zawarto obowiązek dla zakładów pracy chronionej i zakładów aktywności zawodowej do przekazania do funduszu 10 % kwot zatrzymanych zgodnie z art. 38 ust. 2 ustawy zaliczek na podatek dochodowy.

Zwolnienia podatkowe

Zgodnie z art. 31 ust. 1 pkt 1 ustawy pracodawca prowadzący zakład pracy chronionej jest zwolniony w stosunku do tego zakładu z podatków, jednakże przewidziano w tym zakresie szereg ograniczeń:

• zgodnie z art. 31 ust. 2 ustawy zwolnienie to nie dotyczy: podatku od gier, podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego, cła, podatków dochodowych oraz podatku od środków transportowych,

• zwolnienie z podatku od czynności cywilnoprawnych przysługuje pracodawcy, jeżeli czynność przez niego dokonana pozostaje w bezpośrednim związku z prowadzeniem zakładu,

• zwolnienie z podatków rolnego, leśnego i od nieruchomości przysługuje tym pracodawcom – na zasadach określonych w przepisach odrębnych zawartych w ustawie z dnia 17 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 1993 r. nr 94, poz. 431 z późn. zm.), ustawie z dnia 10 października 2002 r. o podatku leśnym (Dz.U. nr 200, poz. 1682) oraz ustawie z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 2002 r. nr 9, poz. 84 z późn. zm.). Przepisy te uzależniają zakres korzystania ze zwolnienia w podatkach rolnym, leśnym i od nieruchomości od okresu, na który pracodawcy został przyznany status zakładu pracy chronionej. Legitymujący się statusem przyznanym na okres 3 lat korzystają ze zwolnienia na dotychczasowych zasadach (tj. w zakresie przedmiotów opodatkowania zajętych na prowadzenie zakładu), aż do upływu okresu, na który została wydana decyzja lub do dnia wcześniejszej utraty statusu zakładu pracy chronionej. Natomiast ci, którzy otrzymali status zakładu pracy chronionej na czas nieokreślony, mogą korzystać ze zwolnienia w zakresie tych przedmiotów opodatkowania zajętych na prowadzenie zakładu, które zostały wymienione w decyzji o przyznaniu statusu lub zgłoszonych wojewodzie, z wyłączeniem tych przedmiotów opodatkowania, które znajdują się w posiadaniu zależnym podmiotów nie będących prowadzącymi zakład pracy chronionej lub zakład aktywności zawodowej.

Zwolnienie z opłat

Na podstawie art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy pracodawca prowadzący zakład pracy chronionej w stosunku do tego zakładu korzysta także ze zwolnienia z opłat z wyłączeniem opłaty skarbowej. W praktyce zakres tego zwolnienia jest ograniczony wyłącznie do opłat o charakterze publicznoprawnym, takich jak np.:

• opłata administracyjna i targowa regulowana w ustawie z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 2002 r. nr 9, poz. 84 z późn. zm.),

• opłata produktowa regulowana w ustawie z dnia 11 maja 2001 r. o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej i opłacie depozytowej (Dz.U. nr 63, poz. 639 z późn. zm.),

• opłaty pobierane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. nr 162, poz. 627 z późn. zm.),

• opłata eksploatacyjna regulowana w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. nr 27, poz. 96 z późn. zm.),

• opłaty za wydanie koncesji regulowane w ustawie z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz.U. nr 54, poz. 348 z późn. zm.),

• opłaty drogowe regulowane w ustawie z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz.U. nr 125, poz. 1371 z późn. zm.),

• opłaty regulowane w ustawie z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. nr 35, poz. 230, z późn. zm.),

• opłaty regulowane w ustawie z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. nr 16, poz. 78 z późn. zm.),

• opłaty za dozór techniczny regulowane w ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym (Dz.U. nr 122, poz. 1321 z późn. zm.) oraz

• opłaty sądowe.

Przytoczony przykładowy katalog opłat, z których prowadzący zakład pracy chronionej jest zwolniony na podstawie art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, został także zawarty w stanowisku Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych w sprawie zwolnienia zakładów pracy chronionej z opłat z dnia 25 marca 2003 r. Jednocześnie zgodnie z poglądem wyrażonym w tym stanowisku z ogólnego zakresu zwolnienia z opłat należy wyłączyć opłaty za wieczyste użytkowanie regulowane w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2000 r. nr 46, poz. 543 z późn. zm.) i w ustawie z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz.U. z 2001 r. nr 57, poz. 603 z późn. zm.) oraz opłaty abonamentowe regulowane w ustawie z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. nr 7, poz. 34 z późn. zm.).

Inne preferencje

Ponadto, zgodnie z art. 38 ust. 2 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 76 z późn. zm.), płatnicy będący zakładami pracy chronionej lub zakładami aktywności zawodowej kwoty pobranych zaliczek na podatek od przychodów z tytułów określonych w art. 12 tej ustawy oraz od zasiłków pieniężnych z ubezpieczenia społecznego, wypłacanych przez tych płatników za miesiące od początku roku do miesiąca włącznie, w którym dochód podatnika uzyskany od początku roku u tego płatnika przekroczył kwotę stanowiącą górną granicę pierwszego przedziału skali, o której mowa w art. 27 ust. 1 tej ustawy, przekazują w 10 % na PFRON.

Wszystko w deklaracji

Pracodawcy zobowiązani do wpłat, o których mowa w art. 31 ust. 3 pkt 1 lit. a) ustawy, składają deklarację DEK-II, wyszczególniając w niej dane dotyczące kwot zwolnień i kwot wpłat (w ujęciu miesięcznym, a nie narastająco) oraz dane dotyczące zatrudnienia.

Ogólne dane dotyczące zatrudnienia wykazywane w deklaracji DEK-II mogą być przenoszone do półrocznych informacji przedstawianych wojewodzie (INF-W) oraz do wykazywania w przypadkach uzależniania zakresu szczególnych uprawnień przysługujących zakładom pracy chronionej od poziomu lub struktury zatrudnienia (np. zwrot podatku VAT, finansowanie składek ZUS na podstawie art. 25 ustawy czy dofinansowania do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych, u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub epilepsję oraz zatrudnionych niepełnosprawnych osób niewidomych). Są one ustalane na takich zasadach, jak w przypadku pracodawców rozliczających się z wpłat z tytułu nie zapewniania wymaganego poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, jednakże z dwoma różnicami:

• zatrudnienie pracowników niepełnosprawnych powiększa się – zgodnie z art. 28 ust. 3 – 5 ustawy – o zatrudnienie wykonawców pracy nakładczej, jeżeli ich wynagrodzenie zostało ustalone, co najmniej w wysokości: najniższego wynagrodzenia – w stosunku do wykonawców, dla których praca nakładcza stanowi jedyne źródło utrzymania, lub połowy najniższego wynagrodzenia – w stosunku do pozostałych wykonawców, przy czym ich wymiar czasu pracy ustala się jako iloraz wysokości ustalonego wynagrodzenia i najniższego wynagrodzenia i nie przekracza jednego etatu,

• oprócz rozbicia na stopnie niepełnosprawności danych dotyczących zatrudnienia osób niepełnosprawnych, pracodawca wykazuje dane dotyczące zatrudnionych niepełnosprawnych, u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub epilepsję oraz zatrudnionych niepełnosprawnych osób niewidomych (zasady dokumentowania są analogiczne jak w przypadku szczególnych schorzeń uprawniających na podstawie art. 21 ust. 4 ustawy do obniżenia ustawowego wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych).

W odróżnieniu od wpłat, o których mowa w art. 21 ustawy, w przypadku tego rodzaju wpłat nie przewidziano dla zakładu pracy chronionej warunków zwolnienia z tych wpłat ani możliwości ich obniżenia. Zobowiązany może jednak ubiegać się o złagodzenie obowiązku wpłat na podstawie art. 48 lub 67 Ordynacji podatkowej.

Wpłaty związane z zakładowym funduszem rehabilitacji osób niepełnosprawnych

Pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej dotyczą – oprócz wpłat związanych z korzystaniem z niektórych zwolnień i preferencji – także szczególne wpłaty związane z zakładowym funduszem rehabilitacji osób niepełnosprawnych, który jest przez nich tworzony obowiązkowo.

Fundusz ten jest przeznaczany, zgodnie przepisami rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 31 grudnia 1998 r. w sprawie zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych (patrz podstawa prawna) oraz z zakładowym regulaminem wykorzystania jego środków, wyłącznie na cele określone w art. 33 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. tj. na finansowanie rehabilitacji zawodowej, społecznej i leczniczej oraz ubezpieczenie osób niepełnosprawnych, z uwzględnieniem pomocy indywidualnej (w wysokości 10 % miesięcznych przychodów) oraz indywidualnych programów rehabilitacji dla osób niepełnosprawnych (15 % miesięcznego przychodu funduszu).

Fundusz ten tworzony jest:

• z 90 % środków pochodzących ze zwolnień z podatków oraz opłat z wyłączeniem opłaty skarbowej,

• z kwot pozostawionych przez pracodawcę w zakładzie pracy zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych (25 %, 50 %, 75 % lub 100 % ogólnej kwoty tych zaliczek w zależności od osiąganego wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych) stosownie do art. 38 ust. 2a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (od 2004 r.),

• z 90 % kwot zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych pozostawionych przez pracodawcę w zakładzie pracy stosownie do art. 38 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych,

• z nadwyżek kwot dofinansowań do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych otrzymanych na podstawie art. 26a ust. 3 ustawy (od 2004 r.),

• z wpływów z zapisów i darowizn,

• ze środków pochodzących ze sprzedaży środków trwałych zakupionych ze środków funduszu, w części niezamortyzowanej,

• z odsetek od środków zgromadzonych na rachunku funduszu rehabilitacji.

WARTO PAMIĘTAĆ

Stosownie do art. 33 ust. 7c i 7d ustawy, nie podlega obowiązkowi wpłaty określonej w art. 33 ust. 4a ustawy, pracodawca, który w przypadku zagrożenia utraty płynności finansowej przeznaczył do 70 % środków zakładowego funduszu rehabilitacji na spłatę zobowiązań w celu utrzymania zagrożonych likwidacją miejsc pracy osób niepełnosprawnych. Następnie zaś w terminie do 12 miesięcy od dnia przeznaczenia tych środków na ten cel, zwrócił całą wspomnianą kwotę na rachunek zakładowego funduszu, jeżeli od poprzedniego wykorzystania tych środków na ten cel nie minęło mniej niż 5 lat.

Termin ściśle określony

Zgodnie z art. 33 ust. 3 pkt 3 ustawy pracodawca ma obowiązek przekazać środki należne zakładowemu funduszowi na wyodrębniony rachunek tego funduszu w terminie do 20 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym te środki uzyskał. Wyjątek od tego obowiązku został przewidziany w art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2003 r. nr 7, poz. 79) stanowiącym, że pracodawcy, którzy uzyskali status zakładu pracy chronionej przed dniem wejścia w życie ustawy, są obowiązani w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy do przekazywania na rachunek bankowy niewykorzystanych środków zakładowego funduszu nie przeznaczanych na pomoc indywidualną dla niepełnosprawnych pracowników.

Skutki nieprzestrzegania przepisów ustawy

Przestrzeganie art. 33 ust. 4 oraz art. 33 ust. 3 pkt 3 ustawy jest warunkiem koniecznym dla nie podlegania obowiązkowi wpłat, o których mowa w art. 33 ust. 4a ustawy. W przypadku naruszenia tych przepisów pracodawca ma obowiązek:

• zwrotu lub wpłacenia na rachunek zakładowego funduszu 100 % kwoty środków przeznaczonych niezgodnie z art. 33 ust. 4 ustawy lub środków należnych temu funduszowi, a nieodprowadzonych na ten fundusz w terminie określonym w art. 33 ust. 3 pkt 3, oraz

• dokonania wpłaty w wysokości 30 % tych środków na PFRON.

Utrata płynności finansowej

Stosownie do art. 33 ust. 7c i 7d ustawy, nie podlega obowiązkowi wpłaty określonej w art. 33 ust. 4a ustawy pracodawca, który w przypadku zagrożenia utraty płynności finansowej przeznaczył do 70 % środków zakładowego funduszu rehabilitacji na spłatę zobowiązań w celu utrzymania zagrożonych likwidacją miejsc pracy osób niepełnosprawnych. Następnie zaś w terminie do 12 miesięcy od dnia przeznaczenia tych środków na ten cel zwrócił całą wspomnianą kwotę na rachunek zakładowego funduszu, jeżeli od poprzedniego wykorzystania tych środków na ten cel nie minęło mniej niż 5 lat.

Pracodawca korzystający z tej możliwości powinien jednak mieć na uwadze, że przekroczenie wspomnianego 12 -miesięcznego terminu zwrotu tych środków skutkuje powstaniem obowiązku dokonania wpłaty na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, o czym jest mowa w art. 33 ust. 4a pkt 2 ustawy.

Obowiązek tych wpłat dotyczy także zakładów, które utraciły status zakładu pracy chronionej, jednak z uwagi na zachowanie, co najmniej 25 % wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych zachowały zakładowy fundusz rehabilitacji osób niepełnosprawnych zgodnie z art. 33 ust. 7b ustawy.

Terminem dokonania wpłaty jest 20 dzień miesiąca następującego po miesiącu, w którym ujawniono niezgodne z ustawą przeznaczenie środków funduszu rehabilitacji, w tym także niedotrzymanie terminu, o którym mowa w ust. 3 pkt 3 lub ust. 7c ustawy. Zgodnie z art. 33 ust. 4b ustawy wpłata, o której mowa w art. 33 ust. 4a ustawy, nie obciąża zakładowego funduszu.

Wpłata związana z likwidacją funduszu zakładowego

Zgodnie z art. 33 ust. 7 ustawy w razie likwidacji, upadłości albo wykreślenia z ewidencji działalności gospodarczej prowadzonego przez pracodawcę zakładu pracy chronionej lub utraty statusu zakładu pracy chronionej niewykorzystane – według stanu na dzień likwidacji, upadłości lub utraty statusu zakładu pracy chronionej – środki funduszu rehabilitacji podlegają niezwłocznie wpłacie do PFRON.

Kwotę tę powiększa się zgodnie z art. 33 ust. 7a ustawy o kwotę odpowiadającą kwocie wydatkowanej ze środków zakładowego funduszu rehabilitacji na nabycie, wytworzenie lub ulepszenie środków trwałych w związku z modernizacją zakładu, utworzeniem lub przystosowaniem stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych, budową lub rozbudową bazy rehabilitacyjnej, wypoczynkowej i socjalnej oraz na zakup środków transportu – w części, która nie została pokryta odpisami amortyzacyjnymi, ustalonymi przy zastosowaniu stawek amortyzacyjnych wynikających z Wykazu rocznych stawek amortyzacyjnych na dzień zaistnienia okoliczności, powodujących obowiązek dokonania wpłaty.

Obowiązek tej wpłaty nie dotyczy jednak dwóch grup pracodawców. Po pierwsze, pracodawców, w przypadku, których likwidacja zakładu następuje w związku z przejęciem zakładu przez inny zakład pracy chronionej lub w wyniku połączenia z takim zakładem, a niewykorzystane środki funduszu podlegają przekazaniu w terminie do 3 miesięcy na fundusz rehabilitacji zakładu nowego lub przejmującego zakład likwidowany, zgodnie z art. 33 ust. 8 ustawy. Po drugie – pracodawców, którzy utracili status zakładu pracy chronionej, ale w związku z utrzymaniem 25 % wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych zachowali na podstawie art. 33 ust. 7b ustawy zakładowy fundusz rehabilitacji i niewykorzystane środki tego funduszu. Jednak w przypadku zmniejszenia wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych poniżej 25 %. pracodawcy tego dotyczy art. 33 ust. 7 i 7a ustawy. Wówczas, z uwagi na to, że pracodawca przestaje być uprawniony do zachowania środków zakładowego funduszu wraz z jego niewykorzystanymi środkami, jest zobowiązany do dokonania wpłaty, o której mowa w art. 33 ust. 7 i 7a ustawy, chyba, że zostanie on przejęty przez zakład pracy chronionej lub połączy się z takim zakładem spełniając warunek określony we wspomnianym art. 33 ust. 8 ustawy.

Terminem dokonania wpłaty określonej, w art. 33 ust. 7 i 7a ustawy jest, zgodnie z art. 49 ust. 2 ustawy, 20 dzień miesiąca następującego po miesiącu, w którym zaistniały okoliczności powodujące powstanie obowiązku wpłat, tj. likwidacja, upadłość, wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej prowadzonego przez pracodawcę zakładu pracy chronionej, utrata statusu zakładu pracy chronionej albo spadek wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych poniżej 25 % u pracodawcy, który po utracie statusu zakładu pracy chronionej zachował zakładowy fundusz i jego niewykorzystane środki na podstawie art. 33 ust. 7b ustawy.

Konstrukcja wpłat, o których mowa w art. 33 ust. 4a, 7 i 7a ustawy, nie przewiduje warunków zwolnienia z wpłat ani możliwości ich obniżania. Pracodawca może jednak wystąpić do prezesa zarządu PFRON z wnioskiem o złagodzenie obowiązku wpłat na podstawie art. 48 lub 67 Ordynacji podatkowej. Pracodawca zobowiązany do tych wpłat składa do Zarządu Funduszu deklarację DEK-II-a.

Złagodzenie obowiązku wpłat

W ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. regulowane są różne należności pracodawców wobec Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Są wśród nich należności o charakterze cywilnoprawnym albo publicznoprawnym.

Do wpłat o charakterze publicznoprawnym należą wpłaty wymienione w zamkniętym katalogu wpłat zawartym w art. 49 ust. 1 ustawy, do których stosuje się przepisy Ordynacji podatkowej. W katalogu tym zostały wymienione wpłaty z tytułów określonych w art. 21, art. 23, art. 31 ust. 1 pkt 3 lit a) oraz art. 33 ust. 4, 7 i 7a ustawy.

Pracodawca zobowiązany do wpłat może wystąpić do prezesa zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z wnioskiem o złagodzenie obowiązku wpłat na podstawie art. 48 (ze względu na ważny interes podatnika) lub art. 67 Ordynacji podatkowej (w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym), tj. o:

• odroczenie terminu płatności wpłaty na podstawie art. 48 par. 1 pkt 1 i par. 2 Ordynacji podatkowej (o.p.),

• rozłożenie na raty dokonania wpłaty lub zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę na podstawie art. 48 par. 1 pkt 2 o.p.,

• odroczenie innych terminów na podstawie art. 48 par. 1 pkt 3 o.p.,

• umorzenie w całości lub w części zaległości podatkowych lub odsetek za zwłokę na podstawie art. 67 o.p.

Złagodzenie obowiązku wpłat na wniosek ma charakter wyjątkowy, uzasadniony szczególnymi, nadzwyczajnymi okolicznościami. Organ rozstrzygający obowiązany jest wziąć pod uwagę wszelkie przedstawione przez stronę okoliczności, mogące w konkretnych przypadkach przemawiać za umorzeniem zaległości, takie jak: trudna sytuacja pracodawcy, zatrudnianie osób niepełnosprawnych, dostosowanie budynków zakładu pracy i ich otoczenia do potrzeb osób niepełnosprawnych, kooperacja z zakładami pracy chronionej czy świadczenie usług z zakresu rehabilitacji zawodowej lub społecznej osób niepełnosprawnych lub podejmowanie działań na rzecz osób niepełnosprawnych itd. Musi mieć także na uwadze to, że znaczne uszczuplenie środków PFRON mogłoby doprowadzić do ograniczenia finansowania zadań z zakresu rehabilitacji i zatrudniania osób niepełnosprawnych i społecznej integracji tych osób, co z kolei byłoby zagrożeniem dla ważnego interesu publicznego, uzasadniającym nie- zmniejszanie wspomnianych środków w sposób nadmierny. Zgodnie z art. 49 ust. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego i prezes zarządu funduszu mogą wydawać decyzje, o których mowa w art. 48 lub art. 67 Ordynacji podatkowej, z zastrzeżeniem dopełnienia warunku dokonania wpłat w terminach określonych decyzją.

Prezesowi Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych przysługują uprawnienia organów podatkowych określone w przepisach o.p., a organem odwoławczym od jego decyzji jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego (minister gospodarki, pracy i polityki społecznej).

Należy ponadto zauważyć, że złagodzenie obowiązku wpłat na wniosek zobowiązanego będącego przedsiębiorcą następuje zgodnie z przepisami o warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców.

    Stosowane do niedawna przepisy dotyczące ulgi w postaci zwrotu podatku VAT stwarzały (wg. ustawodawcy) możliwość licznych nadużyć. Chodziło tu zwłaszcza o przedsiębiorstwa, które notowały duże obroty, a mało wydawały. Jaskrawym tego przykładem są firmy zajmujące się ochroną osób i mienia. Sprzedawały one swoje usługi z 22-proc. VAT, a ponoszone przez nie koszty były niewielkie, nie musiały np. przystosować miejsc pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych.
    Zwrot VAT dla firm z chronionego rynku pracy został od 1 stycznia 2004 r. zastąpiony dofinansowaniem do wynagrodzeń konkretnych osób niepełnosprawnych, także na otwartym rynku pracy.
    Zgodnie z art. 26a. 1. Pracodawcy zatrudniającemu osoby niepełnosprawne ujęte w ewidencji prowadzonej przez Fundusz, o której mowa w art. 26b ust. 1, z wyłączeniem pracodawców nie osiągających 6% wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych, przysługuje, z zastrzeżeniem ust. 2-4 i 8, ze środków Funduszu miesięczne dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych, wypłacane raz na dwa miesiące, zwane dalej ,,miesięcznym dofinansowaniem", w kwocie:
1) 130% najniższego wynagrodzenia - w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia
    niepełnosprawności,
2) 110% najniższego wynagrodzenia - w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do umiarkowanego stopnia
    niepełnosprawności,
3) 50% najniższego wynagrodzenia - w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do lekkiego stopnia niepełnosprawności.

Jak wiemy od 1 stycznia 2004 r. najniższe wynagrodzenie wynosi 824 zł miesięcznie (Dz.U. 2003.167.1623), czyli pracodawca zatrudniający pracownika (w pełnym wymiarze czasu pracy) z lekkim stopniem niepełnosprawności otrzyma miesięcznie na niego 50% z 824 zł = 412 zł itd.

Dla spółdzielni inwalidów będzie to korzystniejsze, gdyż były one zawsze mało rentowne i w związku z tym zwrot VAT był niewielki. Refundacje płac będą zapewne większe. Poza tym nowy sposób finansowania ma być bardziej stabilny.

Spółdzielnie w Polsce mają już 80-letnią tradycję. Do końca lat 80. były to niemal jedyne miejsca zatrudniania osób niepełnosprawnych. Również w państwach członkowskich są od dawna bardzo popularną formą prowadzenia działalności nie tylko gospodarczej, ale i społecznej. Polskie rozwiązania w zakresie ich funkcjonowania są uznawane za wzorcowe...

Czym naprawdę są ZPCh?

Czy tak, jak twierdzą niektórzy, są one inkubatorem wszelkich nieprawidłowości, jakie dotykają polską gospodarkę, wymarzonymi rajami podatkowymi wytęsknionymi przez polskich przedsiębiorców, czy też może po prostu miejscem, gdzie blisko 15 proc. populacji naszego kraju - a tyle żyje w Polsce osób niepełnosprawnych - ma jedyną możliwość zdobycia pracy?

Opracowanie ma służyć przybliżeniu problematyki uregulowań prawnych dotyczących zakładów pracy chronionej, przede wszystkim tych, które dotyczą ich statusu prawnego oraz podatkowego.

Okres transformacji ustrojowej, jaki nastąpił po roku 1989, spowodował gwałtowne pogorszenie się sytuacji wielu podmiotów gospodarczych, w tym spółdzielczości inwalidów. Wiele spółdzielni stanęło przed widmem upadłości, wiele zlikwidowano, w wielu zredukowano stan zatrudnienia. Obowiązujące wówczas przepisy nie przystawały do panującej rzeczywistości gospodarczej.

Uwzględniając specyficzną sytuację osób niepełnosprawnych, próbując tworzyć korzystną politykę zatrudnienia tych osób, mającą na celu nie tylko ich pracę, ale także rehabilitację zawodową i społeczną, w maju 1991 roku Sejm uchwalił ustawę o zatrudnieniu i rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Normowała ona m.in. obowiązki i szczególne uprawnienia zakładów pracy w związku z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych, pośrednictwo pracy oraz świadczenia dla osób niepełnosprawnych pozostających bez pracy. Na podstawie ustawy w Ministerstwie Pracy, Płacy i Polityki Socjalnej powstało stanowisko sekretarza stanu - pełnomocnika do spraw osób niepełnosprawnych. Utworzono również Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Po przeszło sześciu latach obowiązywania, w czasie których ujawniono szereg braków i niedociągnięć zawartych w przepisach ustawowych, jak i w działaniu organów, które zostały utworzone na ich podstawie - 27 sierpnia 1997 roku uchwalono nową ustawę o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 1997 r. nr 123, poz. 776 z późn. zm. - w dalszej części: ustawa).

Ustawa określiła nowe zasady orzekania o niepełnosprawności. Do historii przeszła już I, II, III grupa inwalidztwa. W to miejsce ustawodawca wprowadził trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany, lekki (art. 3 ustawy). Ustawodawca określił zasady rehabilitacji osób niepełnosprawnych. W myśl art. 8 rehabilitacja zawodowa ma na celu ułatwienie osobie niepełnosprawnej uzyskania i utrzymania odpowiedniego zatrudnienia i awansu zawodowego przez umożliwienie jej korzystania z poradnictwa i szkolenia zawodowego oraz pośrednictwa pracy. W kolejnych rozdziałach ustawy zostały określone uprawnienia osób niepełnosprawnych, obowiązki i uprawnienia pracodawców zatrudniających takie osoby, określony został status zakładu pracy chronionej oraz zakładu aktywności zawodowej oraz określono zadania i organizację służb działających na rzecz osób niepełnosprawnych. Odpowiedzialnym za koordynację zadań wynikających z ustawy jest sekretarz stanu, pełnomocnik do spraw osób niepełnosprawnych w Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej (art. 34 ustawy).

W celu finansowania zadań wynikających z ustawy, PFRON stał się państwowym funduszem celowym posiadającym osobowość prawną (art. 45 ustawy).

Na podstawie poprzedniej i obecnej ustawy pojawiły się w gospodarce naszego kraju zakłady pracy chronionej. Obraz rozwoju ZPCh oraz liczbę osób niepełnosprawnych w nich zatrudnionych przedstawiam w tabeli. (dane za lata 1992-1997 ze źródeł PFRON, dane za rok 1998 - szacunkowe).

W okresie ostatnich dwóch lat doszło prawie do podwojenia liczby podmiotów gospodarczych legitymujących się statusem ZPCh oraz o ponad 50 proc. wzrosło zatrudnienie osób niepełnosprawnych. Na początku 1998 roku dynamika wzrostu tworzenia zakładów zmalała. Było to ściśle związane z próbą nowelizacji ustawy zmierzającą do zwiększenia zatrudnienia w ZPCh z obowiązujących 20 do 40 etatów. Zakłady ubiegające się o taki status w pierwszej połowie ubiegłego roku musiały już posiadać 40 etatów. Zakłady, które otrzymały ten status wcześniej, do połowy roku miały bądź powiększyć liczbę zatrudnionych, bądź, jeżeli takiej liczby etatów nie miały, traciły status ZPCh. Wskutek działań m.in. Polskiej Organizacji Pracodawców Osób Niepełnosprawnych (POPON) i grup przedsiębiorców z ZPCh, nowelizacja ustawy nie została przyjęta i wciąż obowiązuje limit 20 etatów.

Organizacja zakładu pracy chronionej

Na podstawie art. 28 ustawy pracodawca zatrudniający nie mniej niż 20 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy (zmiana obowiązującej liczby zatrudnionych z 40 do 20 - zob. ustawa z dnia 18 czerwca 1998 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej (...) opublikowana w Dz.U. nr 99, poz. 628) może starać się o uzyskanie statusu zakładu pracy chronionej, jeżeli:

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynosi:

. co najmniej 40 proc., a w tym co najmniej 10 proc. ogółu zatrudnionych stanowią osoby zaliczone do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, albo

. co najmniej 30 proc. niewidomych lub psychicznie chorych, albo upośledzonych umysłowo zaliczonych do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności,

. obiekty i pomieszczenia użytkowane przez zakład pracy:

. odpowiadają przepisom i zasadom bezpieczeństwa i higieny pracy,

. uwzględniają potrzeby osób niepełnosprawnych w zakresie przystosowania stanowisk pracy, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych i ciągów komunikacyjnych oraz spełniają wymagania dostępności do nich,

a także

. jest zapewniona doraźna i specjalistyczna opieka lekarska, poradnictwo i usługi rehabilitacyjne.

Spełnienie powyższych warunków upoważnia pracodawcę do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie statusu do pełnomocnika do spraw osób niepełnosprawnych (art. 28 pkt 4 ustawy w zw. z art. 30).

Wymagane warunki można, więc podzielić na trzy grupy:

. pierwsza związana jest ściśle z liczbą etatów (nie pracowników, bowiem zatrudniać można osoby na 1/2 czy 1/4 etatu) oraz przypisaną im liczbą minimalną etatów objętych przez osoby niepełnosprawne;

. druga grupa warunków, których spełnienie niezbędne jest do uzyskania statusu ZPCh, związana jest z przystosowaniem wszystkich obiektów zakładu pracy do potrzeb niepełnosprawnych. Najważniejsze działania to stworzenie podjazdów dla wózków inwalidzkich, właściwej szerokości ciągów komunikacyjnych, właściwej szerokości - nie mniejszej niż 90 centymetrów - szerokości drzwi, w tym również drzwi do pomieszczeń sanitarnych, odpowiednie zainstalowanie w tych pomieszczeniach uchwytów i innych udogodnień dla osób poruszających się na wózkach. Odbioru właściwie dostosowanych pomieszczeń dokonuje Państwowa Inspekcja Pracy (zob. art. 28 ust. 2 ustawy). Nie dotyczy to jednak przystosowania stanowisk pracy oraz innych pomieszczeń, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 2 lit. b w stosunku do osób zatrudnionych w dozorze i ochronie mienia.

Oczywiście odbiór pomieszczeń dokonywany przez inspektora PIP nie dotyczy wyłącznie przygotowania obiektu pod kątem osób niepełnosprawnych. Pracodawca musi liczyć się z przeglądem wszystkich pomieszczeń zakładu i ich kontrolą w zakresie norm prawa pracy oraz kontrolą dokumentacji związanej z umowami o pracę, zakładowymi regulaminami pracy, prawidłowością wykorzystania urlopów pracowniczych i nadgodzin w czasie pracy. Pracodawcy, którzy do tej pory nie zetknęli się z kontrolą PIP, mogą być zaskoczeni wymaganiami norm pracy, np. określonej wysokości pomieszczeń, prawidłowego ich doświetlenia (stosunek powierzchni pomieszczenia do powierzchni okien) itp. Warto więc przed wystąpieniem z wnioskiem szczegółowo zapoznać się z obowiązującymi w tym zakresie normami;

. trzecia grupa warunków, które należy spełnić, aby uzyskać status zakładu pracy chronionej, związana jest z opieką lekarską i rehabilitacyjną pracowników niepełnosprawnych.

Zakład pracy chronionej, w myśl obowiązującej ustawy, jest jednym z trzech filarów, na którym opiera się funkcjonowanie pomocy dla osób niepełnosprawnych. W związku z tym zakład ten musi stworzyć warunki, w których osoby niepełnosprawne wykonywać będą nie tylko obowiązki wynikające z normalnych stosunków pracy, ale także zapewnić tym osobom właściwą opiekę lekarską i rehabilitacyjną. W tym celu na terenie zakładu musi znajdować się wydzielony gabinet lekarski lub ambulatoryjny, wyposażony w podstawowe środki niezbędne do udzielenia pierwszej pomocy. Pracodawca zobowiązany jest zatrudnić w oparciu o umowę o pracę przynajmniej jedną osobę średniego personelu medycznego w pełnym wymiarze godzin. Taką osobą może być na przykład wykwalifikowana pielęgniarka.

Można też zatrudnić na przykład dwie pielęgniarki na pół etatu. Warto w tym miejscu wspomnieć, że zgodnie z nowelizacją ustawy, która zaczęła obowiązywać od dnia 1 stycznia 1999 r., w art. 28 ust. 1 pkt 3 słowo podstawowa zastąpiono słowem doraźna opieka lekarska. Wskazuje to na zawężenie obowiązków pracodawcy w stosunku do zapewnianej osobom niepełnosprawnym opieki medycznej.

Specjalistyczną opiekę zakład może wykonywać we własnym zakresie, budując i wyposażając specjalistyczne zaplecze lekarskie i rehabilitacyjne. Środki na ten cel zakład, który posiada status ZPCh, uzyskać może z tworzonego przez siebie zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych (ZFRON). W przypadku mniejszych podmiotów gospodarczych lub takich, które wystąpiły dopiero z wnioskiem o uzyskanie statusu ZPCh, wystarcza podpisanie stosownej umowy z przychodnią specjalistyczną, która zatrudnia lekarzy specjalistów właściwych dla schorzeń zatrudnionych w ZPCh osób niepełnosprawnych.

W wypadku zapewnienia takiej opieki poza zakładem pracy, pracodawca ma obowiązek zagwarantowania każdemu zatrudnionemu niepełnosprawnemu pełnego dostępu do usług medycznych, w tym również dowóz niepełnosprawnych.

W zależności od potrzeb zatrudnionych osób niepełnosprawnych pracodawca jest również zobowiązany do zatrudnienia na podstawie umowy o pracę wykwalifikowanego rehabilitanta lub terapeuty.

Po spełnieniu wszystkich przesłanek określonych w art. 28 ust. 1 pracodawca może wystąpić z wnioskiem do pełnomocnika do spraw osób niepełnosprawnych o przyznanie statusu pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej.

W tym miejscu rodzi się pytanie praktyczne, w jakim okresie, po spełnieniu przesłanek z art. 28 ust. 1, pracodawca może wystąpić ze stosownym wnioskiem? Wydaje się, iż minimalny okres, jaki winien minąć od spełnienia warunków, to jeden miesiąc. Jest to okres, po upływie, którego można stwierdzić, że zostały spełnione przesłanki dotyczące wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Weryfikacji podlegają, więc wszystkie zawarte przez pracodawcę umowy o pracę tak z osobami pełno-, jak i niepełnosprawnymi.

Można zaznaczyć, że również ustawodawca przewidział możliwość zatrudnienia osób niepełnosprawnych nie tylko na podstawie umów o pracę, ale także umów o pracę nakładczą (art. 28 ust. 3 ustawy). Podstawą funkcjonowania umów o pracę nakładczą jest art. 303 kodeksu pracy oraz wydane na jego podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1995 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. nr 3, poz. 19 z późn. zm.).

Pracodawca może spełniać przesłanki z art. 28 ust. 1, finansując nowe miejsca pracy dla osób niepełnosprawnych ze środków własnych. Może również wystąpić do powiatowego urzędu pracy z ofertą zatrudnienia osób niepełnosprawnych poszukujących pracy i nie pozostających w zatrudnieniu i, w przypadku skierowania ich i zatrudnienia, uzyskać możliwość przekształcenia zakładu przy wykorzystaniu środków PFRON. W takim wypadku pracodawca zatrudniający osoby niepełnosprawne zobowiązany jest do zatrudnienia osób niepełnosprawnych na stworzonym za środki PFRON stanowisku pracy przez okres 54 miesięcy. Zatrudnienie dotyczyć ma stanowiska, a więc możliwe jest rozwiązanie umowy o pracę z osobą niepełnosprawną i przyjęcie na to samo stanowisko innej osoby niepełnosprawnej. Zatrudnienie takich osób dla pracodawcy wiąże się ze zwrotem kosztów:

1) do wysokości trzydziestokrotnego przeciętnego wynagrodzenia za każde stanowisko, poniesionych w związku z:

- organizacją nowych stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych zdolnych do pracy lub

- przystosowaniem istniejących stanowisk pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych,

2) ponad wysokość trzydziestokrotnego przeciętnego wynagrodzenia, jednak nie więcej niż pięćdziesięciokrotne wynagrodzenie za każde stanowisko pracy w przypadku zatrudnienia osób, które zaliczono do znacznego stopnia niepełnosprawności,

3) wynagrodzenia wypłacanego osobom niepełnosprawnym za okres 18 miesięcy,

4) składki za ubezpieczenie społeczne od wynagrodzenia określonego w pkt. 3.

Pracodawcy, którzy planują przekształcić swój zakład i uzyskać status ZPCh, mogą więc skorzystać z korzyści, jakie daje ustawa znacznie wcześniej. Wymaga to jednak podjęcia stosownych i przemyślanych działań jeszcze w fazie projektowania decyzji.

Na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy decyzję w sprawie przyznania statusu zakładu pracy chronionej wydaje pełnomocnik do spraw osób niepełnosprawnych. Decyzję tę wydaje się na okres 3 lat. Decyzja ta jest oczywiście decyzją administracyjną w rozumieniu art. 104 par. 1 kodeksu postępowania administracyjnego, od której w myśl art. 127 par. 1 k.p.a. służy odwołanie. Decyzja pełnomocnika wydana jest na czas oznaczony. Po okresie 3 lat pracodawca jest zobowiązany ponownie skierować wniosek. Również w drodze decyzji pełnomocnik może zwolnić pracodawcę na czas określony, nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy od obowiązku spełnienia warunku dotyczącego wskaźnika zatrudnienia co najmniej 40 proc. osób niepełnosprawnych, oraz by co najmniej 10 proc. ogółu zatrudnionych stanowiły osoby zaliczone do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, jeżeli:

. prowadzący zakład pracy chronionej zatrudnia co najmniej 60 proc. osób niepełnosprawnych oraz

. właściwy powiatowy urząd pracy nie może skierować wymaganej liczby osób niepełnosprawnych, zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, posiadających odpowiednie kwalifikacje zawodowe lub nadających się do przekwalifikowania.

Sytuacje takie mogą mieć sporadycznie miejsce w mniejszych ośrodkach, gdzie w danym momencie może wystąpić brak osób niepełnosprawnych spełniających kryteria zatrudnienia.

Przyznany decyzją status zakładu pracy chronionej może zostać utracony na mocy decyzji pełnomocnika w wypadku, gdy zakład nie spełnia warunków i obowiązków, o których mowa w art. 28 (obniżenie wskaźnika zatrudnienia, niespełnienie warunków dotyczących obiektów w zakładzie pracy, brak opieki lekarskiej, poradnictwa i usług rehabilitacyjnych) i w art. 33 ust. 1 i 2 (brak zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych, nie prowadzenie ewidencji dochodów i wydatków tego funduszu, nie prowadzenie rachunku bankowego dla wyodrębnionych środków z zakładowego funduszu osób niepełnosprawnych w wysokości 10 proc. z przeznaczeniem na pomoc indywidualną dla niepełnosprawnych pracowników).

Pełnomocnik podejmuje takie działania między innymi wskutek informacji powziętych od samego pracodawcy, który zgodnie z art. 30 ust. 4 jest zobowiązany:

. poinformować pełnomocnika o każdej zmianie dotyczącej spełnienia warunków i realizacji obowiązków, o których mowa w art. 28 i 33 ust. 1 i 3, w terminie 14 dni od daty tej zmiany,

. przedstawiać pełnomocnikowi półroczne informacje, dotyczące spełniania tych warunków.

Powyższe informacje pracodawcy zobowiązani są przedstawiać zgodnie z zarządzeniem ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 27 marca 1998 r. w sprawie wzorów informacji przedstawianych przez prowadzącego zakład pracy chronionej lub zakład aktywności zawodowej (M.P. nr 10, poz. 186). Warto dodać, że od 1 stycznia 2000 roku wyżej określone uprawnienia pełnomocnika ma przejąć wojewoda.

Z momentem otrzymania uprawnień wynikających ze statusu zakładu pracy chronionej lub z chwilą utraty tych uprawnień związane są określone problemy interpretacyjne.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego przyjętym w wyroku z 8 stycznia 1998 r. (sygn. akt III RN 103-107/97): dopóki formalnie obowiązuje decyzja Pełnomocnika do Spraw Osób Niepełnosprawnych stwierdzająca spełnienie przez zakład pracy warunków do nadania mu statusu zakładu pracy chronionej, organa podatkowe muszą ją respektować. Oznacza to, że w tym czasie zakład korzysta ze zwolnienia z podatków oraz innych danin i przedstawiciele fiskusa nie mogą obciążać go obowiązkiem ich płacenia.

Rodzą się, więc pytania praktyczne; jeżeli zakład pracy uzyskał status na podstawie decyzji wydanej na przykład 20 danego miesiąca, a decyzję dopiero otrzymał faktycznie dopiero 18 następnego miesiąca, to, w jaki sposób ma rozliczyć poprzedni miesiąc? Czy proporcjonalnie, jeżeli chodzi o dochody obciążone podatkiem dochodowym, czy dokonać stosownych korekt za miesiąc poprzedni w miesiącu, gdy zakład faktycznie otrzymał decyzję? Są to szczegółowe problemy, ale odpowiedź na nie jest istotnym elementem funkcjonowania nowego zakładu pracy chronionej, szczególnie w początkowej fazie jego funkcjonowania.

Dofinansowywanie zakładów pracy chronionej ze środków PFRON

Podstawowe uprawnienia zakładów pracy chronionej wynikają z przepisów ustawy, a w szczególności art. 31 i 32.

Uprawnienia te można podzielić na:

. uprawnienia zmieniające obowiązki prowadzących ZPCh (lub ewentualnie zakłady aktywności zawodowej) - w świetle szeroko rozumianego prawa podatkowego (art. 31 ustawy),

. uprawnienia umożliwiające uzyskanie dodatkowych środków finansowych służących realizacji działalności zakładu (art. 32 ustawy).

Zgodnie z art. 32 ustawy prowadzący ZPCh może uzyskać dla tego zakładu ze środków PFRON, w szczególności:

. dofinansowanie w wysokości do 50 proc. oprocentowania zaciągniętych kredytów bankowych,

. pożyczkę na cele inwestycyjne, modernizację lub na restrukturyzację zakładu - z możliwością jej umorzenia, w wysokości do 50 proc.,

. dofinansowanie lub refundację wynagrodzeń osób niepełnosprawnych, u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub epilepsję, w wysokości 75 proc. najniższego wynagrodzenia,

. zwrot kosztów za szkolenie zatrudnionych osób niepełnosprawnych w związku z koniecznością zmiany profilu produkcji,

. dofinansowanie, w celu ochrony istniejących w zakładzie miejsc pracy,

. subwencje w związku z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych.

Zwrot w szczególności poprzedzający katalog uprawnień wskazuje, że zamierzeniem ustawodawcy nie było tworzenie zamkniętej listy uprawnień, ale jedynie wskazanie głównych kierunków wykorzystania środków PFRON przez ZPCh.

Szczegółowe sposoby korzystania z tych środków określają uchwały Zarządu lub Rady Nadzorczej Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

W uchwale nr 53/98 z 6 lutego 1998 r. w sprawie dofinansowania do oprocentowania kredytów bankowych zaciągniętych przez zakłady pracy chronionej Zarząd Funduszu stwierdza w par. 1, iż może przyznać dofinansowanie w wysokości 40 proc. oprocentowania kredytów inwestycyjnych i 30 proc. oprocentowania kredytów obrotowych zaciągniętych przez zakłady pracy chronionej.

Jednakże w paragrafie 2 Zarząd ogranicza dostęp do tej formy dofinansowania przez zakłady pracy chronionej, które w zakresie swojej działalności mają między innymi działalność leasingową, lombardową, obsługę sprzedaży ratalnej, faktoring, obrót wierzytelnościami.

Stanowisko to wydaje się słuszne, jak wskazuje praktyka, nie zmienia to w niczym dynamiki wzrostu zakładów pracy chronionej działających właśnie w tych dziedzinach. W wypadku wniosku o dofinansowanie kredytu bankowego do kwoty 1 500 000 zł decyzję podejmują pełnomocnicy ustanowieni przez prezesa Zarządu PFRON; jeżeli kredyt przekroczył tę kwotę, decyzję podejmuje Zarząd PFRON. Jednakże w wypadku kredytu przekraczającego 10 000 000 zł decyzję podejmuje Zarząd PFRON w uzgodnieniu z Radą Nadzorczą PFRON.

W uchwale nr 476/98 Zarządu PFRON z 11 września 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad realizacji i finansowania ochrony istniejących miejsc pracy osób niepełnosprawnych w zakładach pracy chronionej poprzez wspieranie promocji produktów tych zakładów Zarząd stwierdza w paragrafie 2, że dofinansowanie może otrzymać ZPCh, który:

. średnie miesięczne wynagrodzenie wypłacił w wysokości nie przekraczającej przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw,

. promuje własne produkty na krajowych lub zagranicznych targach i wystawach,

. oferuje na tych imprezach swoje produkty na stoiskach pod własną firmą,

. nie ma zaległych wymagalnych zobowiązań wobec PFRON.

. Przyznane środki mogą służyć pokryciu części kosztów związanych z:

. wynajęciem i urządzeniem powierzchni wystawowej,

. uczestnictwem w konkursach organizowanych na targach,

. wpisem do katalogów targowych.

Kwota dofinansowania może w skali roku wynieść do 50 proc. poniesionych kosztów. Nie może jednak przekroczyć iloczynu liczby zatrudnionych w danym ZPCh osób niepełnosprawnych oraz przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw.

Dofinansowanie jest dokonywane w formie zwrotu części poniesionych kosztów.

W uchwale nr 9/99 Rady Nadzorczej PFRON z 9 marca 1999 r. w sprawie kryteriów przyznawania prowadzącym zakłady pracy chronionej subwencji ze środków finansowych Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w związku z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych przewidziano następujące przeznaczenie tych środków na:

1) dofinansowanie wynagrodzeń dla osób niepełnosprawnych ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z tytułu utraty wzroku,

2) częściową refundację strat poniesionych przez zakłady pracy chronionej w związku ze zniszczeniami, które powstały na skutek klęsk żywiołowych i nagłych zdarzeń losowych,

3) dofinansowanie sprzedaży produkcji sprzętu rehabilitacyjnego lub ortopedycznego,

4) dofinansowanie produkcji sezonowej,

5) zrekompensowanie niższej wydajności pracy związanej z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych,

6) refundację nakładów związanych bezpośrednio z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych poniesionych na zakup bądź wytworzenie towarów zaliczonych do środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych podlegających amortyzacji.

Wysokość subwencji, o których mowa w punkcie 1, określona została jako iloczyn liczby etatów zatrudnionych osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z tytułu utraty wzroku i 75 proc. najniższego wynagrodzenia. O subwencję, o której mowa w punkcie 2, mogą się ubiegać zakłady, których składniki majątkowe służące rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych uległy zniszczeniu lub utracie pod warunkiem ubezpieczenia ich w pełnym zakresie. Kwota subwencji nie może przekroczyć różnicy między faktycznie poniesioną szkodą a kwotą uzyskanego odszkodowania od firmy ubezpieczającej. O subwencję, o której mowa w punkcie 3, mogą ubiegać się wyłącznie zakłady, które są producentami sprzętu rehabilitacyjnego lub ortopedycznego. Jej wysokość nie może przekroczyć 10 proc. wartości sprzedaży wyprodukowanego w zakładzie sprzętu rehabilitacyjnego lub ortopedycznego.

O subwencję, o której mowa w punkcie 4, mogą ubiegać się zakłady, które wykażą okresowe, zależne od pór roku, wahania wielkości sprzedaży w okresie 12 miesięcy. Wysokość subwencji na dofinansowanie takiej produkcji określa się jako iloczyn osób niepełnosprawnych zatrudnionych przy produkcji sezonowej przez okres co najmniej 6 miesięcy oraz trzykrotnego najniższego wynagrodzenia.

Subwencje, o których mowa w punkcie 5 i 6, mogą być przyznane zakładowi dokonującemu wpłat nadwyżki podatku od towaru i usług na rachunek PFRON. Subwencje te są przeznaczone dla zakładów zatrudniających:

. w 1999 r. - co najmniej 16 osób niepełnosprawnych w przeliczeniu na pełne etaty,

. w 2000 r. - co najmniej 25 osób niepełnosprawnych w przeliczeniu na pełne etaty,

. w 2001 r. - co najmniej 30 osób niepełnosprawnych w przeliczeniu na pełne etaty.

Jednorazowa kwota subwencji nie może przekroczyć 60 proc. kwoty nadwyżki wpłacanej każdorazowo na rachunek PFRON, zaś łączna kwota subwencji w skali roku nie może przekroczyć 25 000 zł na jedną zatrudnioną osobę niepełnosprawną.

Wysokość subwencji na cele określone w punkcie 6 może być przyznana do wysokości 75 proc. poniesionych wydatków. Środki trwałe, wartości niematerialne i prawne oraz inwestycje, na które zakład otrzymał subwencję, nie mogą być zbyte w okresie 24 miesięcy od daty otrzymania subwencji, pod rygorem zwrotu tej subwencji.

Wszystkie subwencje, o których była mowa wyżej, mogą otrzymać zakłady, które nie posiadają wymagalnych zobowiązań w stosunku do PFRON. Wymagalnymi zobowiązaniami w myśl uchwały są takie zobowiązania, których termin spłaty upłynął, oraz takie, których termin upłynął a wniosek zakładu o ich umorzenie lub zmianę terminu płatności nie został rozpatrzony negatywnie w terminie 60 dni od daty jego złożenia.

W wypadku wykorzystania otrzymanych subwencji w sposób niezgodny z przepisami i umową zakład będzie zobowiązany do jej zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za okres od dnia jej otrzymania do dnia zwrotu.

W związku z tym PFRON uprawniony jest do przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystania subwencji przez zakład.

Przedstawione możliwości pozyskiwania dodatkowych środków finansowych przeznaczanych w znacznym stopniu na rozwój ekonomiczny zakładu oparte są w znacznej mierze o uznaniowość decyzji organów administracji dysponujących tymi środkami. Zakład starający się o subwencję lub dofinansowanie musi liczyć się z możliwością odrzucenia wniosku, na przykład z powodu braku środków pozostających do dyspozycji organów.

Uprawnienia podatkowe zakładów pracy chronionej

Na zupełnie innych podstawach opierają się uprawnienia ZPCh w zakresie szeroko rozumianego prawa podatkowego. Uprawnienia wynikające z art. 31 ustawy są przy tym, jak się wydaje, najbardziej istotnym elementem powodującym zainteresowanie polskich przedsiębiorców tworzeniem zakładów pracy chronionej. Podmiot gospodarczy funkcjonujący już na rynku ma możliwość łatwego dokonania rachunku ekonomicznego i oszacowania opłacalności takiej transformacji. Tego typu przekształcenia są korzystne tak dla firm dynamicznie rozwijających się, które mogą znaczną część środków niezbędnych do sfinansowania inwestycji pozyskać z PFRON, jak i dla firm osiągających wysokie dochody i chcących przeznaczać je na dalszy rozwój firmy.

W myśl art. 31 ust. 1 ustawy prowadzący zakład pracy chronionej zwolniony jest:

. z podatków,

. z wpłat do urzędu skarbowego należności z tytułu podatku od towarów i usług z uwzględnieniem zasad określonych w odrębnych przepisach,

. z nieopodatkowanych należności budżetowych.

W art. 31 ust. 2 ustawy enumeratywnie wymieniane są jednak te daniny, które prowadzący zakład pracy chronionej jest zobowiązany odprowadzać do Skarbu Państwa. Są to:

. podatek od gier,