RAPORT z wykonania ratyfikowanych przez Polskę postanowień Europejskiej Karty Społecznej

Artykuł 15. Prawo osób niepełnosprawnych fizycznie lub umysłowo do szkolenia zawodowego, rehabilitacji oraz readaptacji zawodowej i społecznej.

W celu zapewnienia skutecznego wykonania prawa osób niepełnosprawnych fizycznie lub umysłowo do szkolenia zawodowego, rehabilitacji oraz readaptacji zawodowej i społecznej, umawiające się Strony zobowiązują się:

1. podjąć konieczne środki w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym ułatwień szkoleniowych, w tym, jeżeli to konieczne, utworzenie wyspecjalizowanych instytucji publicznych lub prywatnych;

2. podjąć odpowiednie środki w celu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, takie jak wyspecjalizowane służby pośrednictwa pracy, ułatwianie podejmowania pracy chronionej oraz środki dla zachęcenia pracodawców do zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

15.1.

A. Proszę opisać działania podjęte w celu wprowadzenia w życie tego artykułu na rzecz, odpowiednio, osób niepełnosprawnych fizycznie i osób niepełnosprawnych umysłowo.

Pierwszym aktem prawnym, regulującym w Polsce w sposób kompleksowy sytuację prawną osób niepełnosprawnych, była Ustawa z dnia 9 maja 1991 roku o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dziennik Ustaw 46, pozycja 201, z późniejszymi zmianami). Obecnie obowiązuje Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776, z późniejszymi zmianami), która z dniem 1 stycznia 1998 r. zastąpiła ustawę z dnia 9 maja 19991 r.

Od 1 stycznia 1999 r. – w związku z wprowadzeniem w życie reformy ustrojowej państwa – zmieniły się podmioty realizujące zadania wynikające z ustawy z 1997 r. Zmiany te reguluje art. 139 Ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 668, z późn. zm.).

Zgodnie z art. 24, ustęp 1 ustawy z 1991 r., szkolenie i przekwalifikowanie osób niepełnosprawnych prowadziły, na zasadach określonych w ustawie o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, wyspecjalizowane służby rejonowych urzędów pracy oraz wojewódzkie ośrodki ds. zatrudnienia i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, działające strukturze wojewódzkich urzędów pracy. Do zadań wojewódzkich ośrodków należało, m.in. organizowanie szkolenia i przekwalifikowania osób niepełnosprawnych oraz określanie rodzaju i czasu trwania szkolenia i przekwalifikowania (art. 24, ustęp 2, punkt 2 ustawy z 1991 r.).

W myśl przepisów ustawy z 1997 r. pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych oraz szkolenie i przekwalifikowanie prowadziły do 31 grudnia 1998 r. (tj. do chwili wejścia w życie reformy ustrojowej państwa) rejonowe oraz wojewódzkie urzędy pracy (art. 35, ustęp 1 ustawy), na zasadach określonych w przepisach o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Oznacza to, że osoby niepełnosprawne były włączone w mechanizm służb ogólnodostępnych.

Wojewódzkie ośrodki ds. zatrudnienia i rehabilitacji osób niepełnosprawnych były w 1998 r. wyspecjalizowaną służbą w strukturze wojewódzkiego urzędu pracy, przy pomocy, której dyrektor urzędu realizował zadania na rzecz zatrudniania osób niepełnosprawnych, w tym zadania w zakresie szkolenia i przekwalifikowania tych osób (art. 35, ustęp 3 ustawy).

Od 1 stycznia 1999 r., w związku z wejściem w życie reformy ustrojowej państwa, wojewódzkie ośrodki przestały istnieć, a ich zadania przejęły nowe podmioty samorządu powiatowego. Zgodnie z ustawą z dnia 24 lipca 1998 r., regulującą kompetencje organów nowej administracji publicznej, pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych, ich szkolenie oraz przekwalifikowanie należy do zadań powiatowego urzędu pracy (art. 139, punkt 13 tej ustawy, wprowadzający nowy artykuł 35b do ustawy z 1997 r.).

Poprzednio obowiązująca ustawa z 9 maja 1991 r. dawała możliwość bezpłatnych szkoleń osobom niepełnosprawnym pozostającym bez pracy (art. 24, ustęp 1 artykuł 32, 32, ustęp 1, punkt 2 ustawy), do których zaliczane były również osoby niepełnosprawne, utrzymujące się ze świadczeń rentowych.

W związku ze zmianą przepisów dotyczących kwestii zatrudnienia (Ustawę z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu zastąpiła Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu), 1 stycznia 1995 r. uległa zmianie definicja osoby bezrobotnej. Zgodnie z nową definicją, osoby niepełnosprawne, nie pozostające w zatrudnieniu, lecz posiadające uprawnienia rentowe, nie mogły być rejestrowane jako bezrobotne. Tym samym, osoby takie nie mogły korzystać z bezpłatnych szkoleń, gdyż takie uprawnienia przysługiwały ustawowo wyłącznie osobom zarejestrowanym jako bezrobotne.

Aby umożliwić im udział w szkoleniach finansowanych ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych wprowadzono nowe rozwiązanie na mocy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. Od 1 stycznia 1998 r. osoby niepełnosprawne zarejestrowane jako osoby bezrobotne i nie pozostające w zatrudnieniu, jak również osoby niepełnosprawne będące w okresie wypowiedzenia umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy, mogą korzystać z możliwości bezpłatnego szkolenia lub przekwalifikowania (art. 38 oraz 40 ustęp 4 tej ustawy).

Rejestracji, o której mowa wyżej, dokonywały do końca 1998 r. rejonowe urzędy pracy, a od 1 stycznia 1999 r. – powiatowe urzędy pracy.

Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z dnia 27 sierpnia 1997 r. zawiera rozdział „Szkolenie osób niepełnosprawnych”. Zgodnie z postanowieniami tego rozdziału, do końca 1998 r. szkolenia dla osób niepełnosprawnych inicjował i organizował dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy. Obecnie zadanie to realizuje kierownik powiatowego urzędu pracy. Szkolenia mają na celu zwiększenie szans osób niepełnosprawnych na zatrudnienie, podwyższanie dotychczasowych kwalifikacji zawodowych lub zwiększanie aktywności zawodowej, a w szczególności w razie:

1) braku kwalifikacji zawodowych,

2) konieczności zmiany kwalifikacji w związku z brakiem propozycji odpowiedniego zatrudnienia,

3) utraty zdolności do pracy w dotychczas wykonywanym zawodzie.

Do końca 1998 r. – dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy kierował, a od 1 stycznia 1999 r. – kierownik powiatowego urzędu pracy kieruje osobę niepełnosprawną na szkolenie:

1) z własnej inicjatywy lub na podstawie orzeczenia właściwego organu,

2) wskazane przez tę osobę, jeżeli zostanie uprawdopodobnione, że szkolenie to zapewni uzyskanie pracy i spełniony jest przynajmniej jeden z trzech warunków wyżej wymienionych; koszt tego szkolenia nie może przekroczyć dziesięciokrotnego przeciętnego wynagrodzenia.

W myśl ustawy z 1997 r. szkolenie osób niepełnosprawnych może być organizowane także przez pracodawcę. Szkolenie może trwać nie dłużej niż 36 miesięcy. Na wniosek pracodawcy, poniesione przez niego koszty szkolenia zatrudnionych osób niepełnosprawnych mogą być refundowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, do wysokości 75% jego kosztu, nie więcej jednak niż do dwukrotności przeciętnego wynagrodzenia na jedną osobę. Warunkiem zwrotu kosztów szkolenia jest, by po zakończeniu szkolenia, osoby niepełnosprawne były zatrudniane zgodnie z kierunkiem odbytego szkolenia lub na innych stanowiskach pracy, przez okres, co najmniej 24 miesięcy. Zwrot kosztów, o których mowa, dokonywany jest na warunkach i w wysokościach określonych w umowie zawartej z pracodawcę. Zwrotowi nie podlegają koszty poniesione przez pracodawcę przed datą podpisania umowy. Zwrotu kosztów dokonywał do końca 1998 r. dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy, a od 1 stycznia 1999 r. dokonuje go starosta powiatu.

Jeżeli z przyczyn dotyczących pracodawcy, o którym mowa wyżej, osoba niepełnosprawna po zakończeniu szkolenia nie będzie zatrudniona zgodnie z kierunkiem lub będzie zatrudniona przez okres krótszy niż 24 miesiące, pracodawca zwraca do Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych pobrane na szkolenie tej osoby, wraz z odsetkami należnymi od dnia, w którym pracodawca przestał spełniać warunki wymagane ustawą.

Koszty szkolenia, zgodnie z postanowieniami ustawy z 1991 r. (art. 32, ustęp 1, punkt 2), jak również zgodnie z postanowieniami nowej ustawy z 1997 r. (art. 40, ustęp 4), finansowane są ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Szczegółowe informacje na temat Funduszu – odpowiedź na pytanie A do ust. 2 art. 15.

Koszty szkolenia obejmują, w szczególności (art. 40, ust. 2 ustawy z 1997 r.):

1) uprzednio uzgodnioną należność przysługującą jednostce szkolącej,

2) koszt ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków,

3) koszt zakwaterowania i wyżywienia w części albo w całości,

4) koszt przejazdu na szkolenie, w tym koszt przejazdu przewodnika lub opiekuna osoby zaliczonej do znacznego stopnia niepełnosprawności,

5) koszt usług tłumacza języka migowego albo lektora dla niewidomych, albo osoby towarzyszącej osobie niepełnosprawnej ruchowo, zaliczonej do znacznego stopnia niepełnosprawności,

6) koszt niezbędnych badań lekarskich, psychologicznych i usług rehabilitacyjnych.

Szkolenia osób niepełnosprawnych odbywają się w formach pozaszkolnych, w celu nauki zawodu, przekwalifikowania lub podwyższenia kwalifikacji (art. 37 ustawy).

Szkolenie może odbywać się (artykuł 39, ust. 1):

1) w placówkach szkolących,

2) w wyspecjalizowanych ośrodkach szkoleniowo – rehabilitacyjnych.

Do końca 1998 r. zadania związane z kierowaniem na szkolenia osób niepełnosprawnych należały do obowiązków wojewódzkiego urzędu pracy, od 1 stycznia 1999 r. należą do powiatowego urzędu pracy.

W związku z reformą ustrojową państwa, art. 39, ust. 2 ustawy z 1997 r., stanowiący, iż specjalistyczne ośrodki tworzy i likwiduje Minister Pracy i Polityki Socjalnej, na wniosek Pełnomocnika ds. Osób Niepełnosprawnych otrzymał nowe brzmienie. Stanowi on, iż specjalistyczne ośrodki są tworzone i likwidowane w zależności od ich zasięgu terytorialnego przez starostę lub marszałka województwa. Starosta lub marszałek może zlecać innym podmiotom zadania należące do specjalistycznego ośrodka.

Do zadań specjalistycznego ośrodka należy (art. 39, ust. 3 ustawy):

1) prowadzenie szkolenia osób, które z powodu niepełnosprawności mają utrudniony lub uniemożliwiony dostęp do korzystania ze szkolenia w innych placówkach,

2) określanie psychofizycznej sprawności danej osoby w stosunku do wymagań różnych zawodów,

3) określanie, przez zastosowanie odpowiednich testów sprawności i prób praktycznych, uzdolnień i możliwości rozwoju danej osoby,

4) zapewnienie uczestnikom szkolenia zakwaterowania, wyżywienia, pomocy dydaktycznej oraz opieki medycznej i usług rehabilitacyjnych.

Koszty utworzenia, działalności oraz realizacji zadań specjalistycznego ośrodka powinny być finansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (art. 39, ust. 4 ustawy z 1997 r.).

Na podstawie odrębnych przepisów absolwentom specjalnych szkół podstawowych zapewnia się dalsze kształcenie zawodowe w zawodowych szkołach specjalnych, w celu pełnej rewalidacji i rehabilitacji oraz resocjalizacji. Polega to, m.in., na przygotowaniu do pracy w określonym zawodzie.

Obecnie przeprowadzana jest reforma kształcenia specjalnego, podejmuje się też szereg działań zmierzających do zapewnienia młodzieży niepełnosprawnej właściwych warunków kształcenia zawodowego i łatwiejszego uzyskania zatrudnienia oraz kontynuacji. Do najważniejszych działań podejmowanych w ramach reformy kształcenia specjalnego należą:

– usprawnianie funkcjonowania systemu orientacji i poradnictwa zawodowego na poziomie szkoły podstawowej specjalnej i w poradniach psychologiczno – pedagogicznych. Przy kwalifikowaniu uczniów do kształcenia zawodowego uwzględnia się, w większym niż dotychczas stopniu, ich zainteresowania, predyspozycje psychofizyczne, możliwości zatrudnienia, życzenia oraz poziom wiadomości i umiejętności;

– dostosowanie klasyfikacji zwodów i specjalności do możliwości i potrzeb młodzieży niepełnosprawnej, głównie upośledzonej umysłowo. Zmieniona klasyfikacja zawodów i specjalności zawierać będzie listę zawodów z wyodrębnionymi specjalnościami o zróżnicowanym stopniu trudności, a także zgodnie z zapotrzebowaniem rynku pracy;

– tworzenie w zasadniczych szkołach specjalnych klas – oddziałów wielozawodowych, co umożliwi łatwiejszy wybór odpowiedniego kierunku kształcenia zawodowego dla poszczególnych uczniów (biorąc pod uwagę ich zróżnicowane możliwości intelektualne i fizyczne);

– powiązanie, jeszcze ściślejsze niż dotychczas, kształcenia zawodowego z zakładami pracy, poprzez organizowanie w nich praktycznej nauki zawodu, głównie dla uczniów klas końcowych, co będzie miało wpływ na ułatwienie przebiegu adaptacji społeczno – zawodowej absolwentów szkół specjalnych;

– dostosowanie organizacji procesu dydaktyczno – wychowawczego do możliwości realizacji kształcenia szerokoprofilowego, co umożliwi każdemu niepełnosprawnemu uczniowi, rozpoczynającemu naukę w szkole podstawowej, jej ukończenie i zdobycie kwalifikacji zawodowych zgodnych z opanowanymi wiadomościami i umiejętnościami.

Wstępną fazą reformy kształcenia specjalnego była restrukturyzacja specjalnego szkolnictwa zawodowego, w ramach, której podjęto działania w celu dokonania zmian w procesie kształcenia uczniów niepełnosprawnych, które zapewniają skuteczniejsze wprowadzanie tych osób na rynek pracy. Zmiany te polegają na wprowadzeniu nowych kierunków i specjalności kształcenia zawodowego lub rozwoju i modyfikacji już istniejących. Związane jest z tym również wyposażanie placówek w nowe urządzenia, narzędzia i środki dydaktyczne.

Od 1 września 1999 r. obowiązują nowe ramowe plany nauczania dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych, uwzględniające potrzebę zapewnienia uczniom o różnych niepełnosprawnościach, możliwości wszechstronnego rozwoju i wykorzystania potencjalnych zdolności. Sprawy te uregulowane są pakietem rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej.

Opracowany został projekt rozporządzenia w sprawie zasad organizowania opieki nad uczniami niepełnosprawnymi, kształcenia tych uczniów w publicznych ogólnodostępnych i integracyjnych szkołach i placówkach oraz zasad organizacji kształcenia specjalnego i integracyjnego. Zakończone zostały uzgodnienia międzyresortowe dotyczące tego projektu.

W ramach reformy systemu ubezpieczeń społecznych od 1 września 1997 r. (Ustawa z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym – Dz. U. Nr 100, poz. 461) istnieje możliwość przyznania tzw. renty szkoleniowej, przysługującej przez okres 6 miesięcy osobom, które ze względu na stan zdrowia utraciły zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, a jednocześnie w stosunku, do których orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego. Możliwe jest przedłużenie prawa do renty na dodatkowy czas, niezbędny do przekwalifikowania, nie dłuższy jednak, niż o 30 miesięcy.

Założeniem przyjętym przy wprowadzaniu tego rozwiązania było umożliwienie osobom otrzymującym to świadczenie powrotu do pracy, po uzyskaniu kwalifikacji i po upływie czasu, na jaki została przyznana renta szkoleniowa. Szkolenia finansowane są ze środków PFRON.

W 1998 roku rentę szkoleniową wypłacano przeciętnie miesięcznie 460 osobom, a w I półroczu 1999 r. – 314 osobom.

B. Proszę podać:

a) liczbę głównych wyspecjalizowanych instytucji odpowiednio szkolących, ich charakter i łączną liczbę dostępnych miejsc;

b) liczbę osób uczestniczących w tych szkoleniach;

c) liczbę personelu zatrudnionego w tym celu, w ostatnim roku kalendarzowym.

Osoby niepełnosprawne są szkolone lub przekwalifikowywanie przez różne jednostki prowadzące szkolenia, które zgłaszają swoje oferty urzędom pracy. Są to głównie zakłady doskonalenia zawodowego, wyspecjalizowane w prowadzeniu szkoleń zawodowych, jak również inne placówki kształcące i szkolące, należące do różnych instytucji i organizacji pozarządowych.

Najczęściej osoby niepełnosprawne odbywają szkolenia razem z osobami pełnosprawnymi.

Brak jest danych o liczbie wyspecjalizowanych instytucji szkolących, ich charakterze, liczbie posiadanych miejsc, o liczbie osób uczestniczących w prowadzonych przez nich szkoleniach, liczbie personelu zatrudnionego w tym celu.

Wiele organizacji pozarządowych ma własne ośrodki szkoleniowe, w tym wyspecjalizowane w szkoleniu osób niepełnosprawnych. Przykładem jest Centrum Kształcenia i Rehabilitacji Inwalidów w Konstancinie – Jeziornej, będącej placówką Fundacji Ochrony Zdrowia Inwalidów.

Istniejące od wielu lat zakłady rehabilitacji zawodowej inwalidów, były do 1998 r. samodzielnymi organizacyjnie i budżetowo jednostkami służby zdrowia, tworzonymi przez wojewodów i jemu podległymi. Od 1 stycznia 1999 r. przekazane zostały samorządom powiatowym. Aktualnie jest 6 takich zakładów.

Zgodnie z Zarządzeniem Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 18 grudnia 1979 r. w sprawie organizacji, zadań oraz wzorcowego statutu zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz. Urzędowy Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej Nr 1 z 1980 r., poz. 2) zadaniem zakładu jest zapewnienie świadczeń rehabilitacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem przygotowania zawodowego osób niepełnosprawnych, które ze względu na stan zdrowia lub warunki środowiskowe nie kwalifikują się do podjęcia przygotowania zawodowego w zakładach pracy lub w szkołach zawodowych przeznaczonych dla osób zdrowych (§ 2 zarządzenia).

Świadczenia rehabilitacyjne obejmują m.in. (§ 3 zarządzenia):

– poradnictwo zawodowe,

– organizowanie nauki zawodu w specjalnych szkołach zasadniczych i średnich oraz przyuczenie do określonej pracy w systemie kształcenia kursowego,

– usprawnienie lecznicze, opiekę zdrowotną podstawową i niezbędne świadczenia w zakresie opieki zdrowotnej specjalistycznej,

– opiekę wychowawczą, psychologiczną i socjalną,

– pomoc w usamodzielnieniu po opuszczeniu zakładu, również w zakresie zatrudnienia.

W latach 1992 – 1998 oraz I półroczu 1999 r. ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych zostało przeszkolonych i przekwalifikowanych łącznie 29.326 osób niepełnosprawnych, z czego 16.988 w ramach zadań ustawowych, a 12.338 osób w ramach dwóch programów celowych pod nazwą „Wspieranie Aktywności Zawodowej Osób Niepełnosprawnych” (WAZON), uruchomiony przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych i realizowany przez struktury Krajowego Urzędu Pracy.

Ze szkoleń objętych pierwszą edycją tego programu, realizowaną od października 1995 r. do grudnia 1997 r., mogły korzystać osoby niepełnosprawne, spełniające, co najmniej jeden z następujących warunków:

– były zarejestrowane w rejonowym urzędzie pracy jako poszukujące pracy w rozumieniu ustawy o zatrudnieniu o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu z 14 grudnia 1994 r.,

– otrzymały ze środków PFRON pożyczkę na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej lub wsparcie finansowe w ramach programów celowych: „Wykształcenie Twoją Szansą” i „Premia dla Aktywnych” (opisanych szerzej w odpowiedzi na pytanie A do ust. 2, art. 15 Karty), a podwyższanie kwalifikacji lub zdobycie nowych było konieczne dla rozwoju prowadzonej działalności;

– prowadziły działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej.

W ramach tego programu przeszkolono i przekwalifikowano 11.528 osób niepełnosprawnych.

Ze szkoleń objętych programem WAZON II, realizowanym od 1998 r. korzystały w szczególności osoby niepełnosprawne, których sytuacja nie została uregulowana ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z dnia 27 sierpnia 1997 r., to jest:

– osoby zatrudnione, zgłaszające zamiar i gotowość podjęcia dodatkowego zatrudnienia w wyższym wymiarze czasu pracy lub innego zatrudnienia,

– prowadzące działalność gospodarczą,

– zatrudnione w organach samorządowych w celu reprezentowania środowiska osób niepełnosprawnych,

– osoby, na rzecz których wydano decyzję o przyznaniu renty szkoleniowej i skierowane do przekwalifikowania.

W ramach tego programu przeszkolono i przekwalifikowano w 1998 r. 749 osób niepełnosprawnych, w tym 502 osoby z rentą szkoleniową, a w I półroczu 1999 r. 61 osób niepełnosprawnych, w tym 40 z rentą szkoleniową.

15.2.

A. Proszę opisać działania podjęte dla zapewnienia zatrudnienia i, w danym przypadku, zagwarantowania pomocy osobom upośledzonym fizycznie lub umysłowo.

Do dnia 31 grudnia 1997 r. zasady zatrudniania i rehabilitacji zawodowej oraz obowiązki pracodawców w zakresie zatrudniania osób niepełnosprawnych, jak też zadania i kompetencje specjalnie powołanych organów administracji, zobowiązanych do rozwiązywania problemów zatrudniania i integracji społecznej tej grupy osób, były uregulowane w Ustawie z 9 maja 1991 r. o zatrudnianiu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Obecnie zagadnienia te reguluje Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

W nowej ustawie zostały zachowane oraz uzupełnione dotychczas stosowane i sprawdzone w praktyce mechanizmy wyrównywania szans osób niepełnosprawnych, szczególnie z uwzględnieniem środków i instrumentów wspierania aktywności zawodowej tych osób oraz ich pozycji na rynku pracy, (których dotyczyła ustawa z 1991 roku). W ustawie tej znalazły się również nowe rozwiązania o charakterze merytorycznym, a niektóre dotąd stosowane zyskały większą rangę. Za najważniejsze zmiany i uzupełnienia w stosunku do poprzednio obowiązującej ustawy należy uznać:

– zmianę dotychczas obowiązującej definicji osoby niepełnosprawnej, związaną z wprowadzeniem odrębnego systemu orzekania o stopniu niepełnosprawności oraz wprowadzeniem dodatkowych kryteriów (poza kryterium do wykonywania pracy zawodowej) dotyczących możliwości wypełniania przez osoby niepełnosprawne różnych ról społecznych,

– wprowadzenie nowego systemu orzekania o stopniu niepełnosprawności,

– wprowadzenie nowej formy zatrudniania osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności,

– powołanie Krajowej Rady Konsultacyjnej ds. Osób Niepełnosprawnych,

– rozszerzenie katalogu zadań możliwych do sfinansowania ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Dla realizacji zadań w zakresie zatrudniania i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych powołane są odrębne służby:

– Pełnomocnik do Spraw Osób Niepełnosprawnych – Sekretarz Stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej – koordynujący i realizujący zadania wynikające z ustawy,

– wojewódzkie ośrodki ds. zatrudniania i rehabilitacji osób niepełnosprawnych, ulokowane w strukturach wojewódzkich urzędów pracy,

– Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, służący finansowaniu zadań ustawowych.

Zgodnie z ustawą z 1991 r. do zadań Pełnomocnika do Spraw Osób Niepełnosprawnych należało:

opracowanie założeń polityki w zakresie zatrudniania, rehabilitacji oraz warunków pracy osób niepełnosprawnych, koordynacja działań w zakresie warunków życia społecznego i zawodowego niepełnosprawnych, opiniowanie projektów aktów normatywnych, dotyczących zatrudniania, rehabilitacji oraz warunków życia osób niepełnosprawnych, dokonywanie okresowej oceny wykonywania zadań w zakresie zatrudniania i rehabilitacji osób niepełnosprawnych ( art. 29, ust. 2 ustawy).

Do zadań Pełnomocnika należy obecnie, w szczególności (art. 34, ust. 3 ustawy z 1997 r.):

1) opracowywanie projektów rządowych dotyczących poprawy warunków życia społecznego i zawodowego osób niepełnosprawnych oraz koordynacja działań z nich wynikających,

2) określanie kierunkowych założeń polityki zatrudniania, rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych,

3) ustalanie założeń do rocznych planów rzeczowo – finansowych dotyczących realizacji zadań wynikających z ustawy,

4) koordynowanie i podejmowanie decyzji w sprawach wynikających z niniejszej ustawy, nie zastrzeżonych dla innych organów,

5) sprawowanie merytorycznego nadzoru nad realizacją zadań, o których mowa w ustawie,

6) inicjowanie i koordynowanie działań zmierzających do ograniczenia skutków niepełnosprawności i barier utrudniających osobom niepełnosprawnym funkcjonowanie w społeczeństwie,

7) opracowywanie albo opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących zatrudniania, rehabilitacji oraz warunków życia osób niepełnosprawnych,

8) współpraca z organizacjami pozarządowymi i fundacjami działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych.

W związku z wprowadzeniem w życie 1 stycznia 1999 r. reformy ustrojowej państwa, zadania wynikające z ustawy realizują właściwe organy administracji rządowej i organy jednostek samorządu terytorialnego, a Pełnomocnik do Spraw Osób Niepełnosprawnych koordynuje te zadania.

W myśl przepisów poprzednio obowiązującej ustawy z 1991 r. do zadań wojewódzkich ośrodków ds. zatrudniania i rehabilitacji osób niepełnosprawnych, poza organizowaniem szkoleń i przekwalifikowań dla osób niepełnosprawnych – należało (art. 24, ust. 2 ustawy) m.in.:

– opracowywanie wojewódzkich programów zatrudniania osób niepełnosprawnych,

– zdolnych do pracy,

– współpraca z organami rentowymi działającymi na podstawie odrębnych przepisów,

– współpraca z rejonowymi urzędami pracy oraz organami samorządu terytorialnego w zakresie działań na rzecz aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych,

– doradztwo organizacyjno – prawne i ekonomiczne dla osób niepełnosprawnych w zakresie działalności gospodarczej,

– doradztwo w zakresie rehabilitacji zawodowej i społecznej,

– sprawowanie techniczno – organizacyjnej obsługi zespołów orzekających o stopniu niepełnosprawności,

– rozpoznawanie potrzeb osób niepełnosprawnych na obszarze województwa w zakresie wyposażenia w pomoce osobiste, sprzęt ortopedyczny, protezy, a także w środki lokomocji dostosowane konstrukcyjnie do potrzeb wynikających z niepełnosprawności oraz przedstawianie wniosków w tym zakresie właściwym podmiotom do realizacji,

– opracowywanie programów likwidacji barier architektonicznych i ich realizacja,

– analizowanie potrzeb osób niepełnosprawnych i zgłaszanie Pełnomocnikowi do Spraw Osób Niepełnosprawnych problemów wymagających rozwiązań systemowych,

– przedstawianie wniosków do planu finansowego Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

– gospodarowanie środkami finansowymi znajdującymi się w dyspozycji wojewódzkiego ośrodka i przedstawianie Prezesowi Zarządu Państwowego Funduszu rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych corocznych sprawozdań z wykorzystania tych środków.

Wojewódzki Ośrodek dysponował środkami przeznaczonymi na cele określone w ustawie, w tym na zwrot kosztów poniesionych przez pracodawców w związku z organizacją nowych miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych (art. 26, ust. 2), udzielanie pożyczek osobom niepełnosprawnym na rozpoczęcie działalności gospodarczej (art. 27 ustawy), tworzenie i funkcjonowanie warsztatów terapii zajęciowej (art. 23 ustawy), realizację programów likwidacji barier architektonicznych.

W myśl przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r., dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy realizował (do końca 1998 r.) zadania w zakresie szkoleń i przekwalifikowań osób niepełnosprawnych (omówione w odpowiedzi na pytanie A do ustępu 1 art. 15 Karty) oraz szereg zadań w zakresie pośrednictwa pracy i poradnictwa zawodowego, jak również inne zadania związane z rehabilitacją zawodową, a w szczególności (art. 35 ustawy):

– opracowanie wojewódzkich programów realizacji zadań na rzecz zatrudniania osób niepełnosprawnych,

– współpraca z organami rentowymi w zakresie wynikającym z odrębnych przepisów,

– doradztwo organizacyjno – prawne i ekonomiczne w zakresie działalności gospodarczej lub rolniczej podejmowanej przez osoby niepełnosprawne,

– współpraca z terenowymi organami rządowej administracji ogólnej i specjalnej, organami samorządu terytorialnego, organami pozarządowymi i fundacjami w zakresie zatrudniania i rehabilitacji osób niepełnosprawnych,

– współpraca z właściwym terenowo okręgowym inspektorem pracy w zakresie oceny i kontroli miejsc pracy osób niepełnosprawnych,

– opracowywanie i przedstawianie Pełnomocnikowi, za pośrednictwem Krajowego Urzędu Pracy, planów zadań oraz okresowych sprawozdań i informacji z prowadzonej działalności,

– przedstawianie Prezesowi Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, za pośrednictwem Krajowego Urzędu Pracy, wniosków do planu finansowego Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

– udzielanie osobom niepełnosprawnym, ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, pożyczek na rozpoczęcie działalności gospodarczej lub rolniczej (art. 12, ust. 1), a także dofinansowania oprocentowania kredytów bankowych (art. 13),

– dokonywanie ze środków Państwowego Funduszu, zwrotu kosztów poniesionych przez pracodawcę w związku z organizacją nowych stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych, wynagrodzeń wypłacanych nowo zatrudnionym osobom niepełnosprawnym i składek za ubezpieczenie społeczne od tych wynagrodzeń (art. 26, ust. 1 i ust. 2),

– dokonywanie zwrotu kosztów szkolenia osób niepełnosprawnych (refundowanych ze środków ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych) pracodawcom, jeżeli po zakończeniu szkolenia będą zatrudniane, zgodnie z kierunkiem szkolenia, na innych stanowiskach pracy przez okres co najmniej 24 miesięcy (art. 41, ust. 1).

Większość z wymienionych zadań dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy realizował przy pomocy wojewódzkich ośrodków ds. zatrudnienia i rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Od 1 stycznia 1999 r. organom administracji publicznej zostały przydzielone następujące zadania, wynikające z ustawy z 1997 r.:

1) do zadań samorządu województwa należy w szczególności (art. 35, ust. 1):

– opracowywanie wojewódzkich programów dotyczących poprawy warunków życia społecznego i zawodowego osób niepełnosprawnych,

– opracowywanie wojewódzkich programów pomocy w realizacji zadań na rzecz zatrudniania osób niepełnosprawnych.

2) do zadań zarządu województwa należy, w szczególności (art. 35, ust. 2):

– opracowywanie i przedstawienie Pełnomocnikowi planów zadań oraz informacji z prowadzonej działalności,

– współpraca z instytucjami administracji rządowej oraz powiatami w realizacji właściwych zadań wynikających z ustawy,

– współpraca z organizacjami pozarządowymi i fundacjami działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych.

3) do zadań powiatowego centrum pomocy rodzinie należy, w szczególności (art. 35 a):

– rehabilitacja społeczna osób niepełnosprawnych, a zwłaszcza uczestnictwo w:

a) warsztatach terapii zajęciowej,

b) turnusach rehabilitacyjnych,

c) zespołach ćwiczeń fizycznych usprawniających psychoruchowo, rekreacyjnych i sportowych oraz innych zespołach aktywności społecznej, zgodnie z potrzebami osób niepełnosprawnych.

– podejmowanie działań zmierzających do ograniczenia skutków niepełnosprawności i likwidacji barier utrudniających osobom niepełnosprawnym funkcjonowanie w społeczeństwie,

– opracowywanie i przedstawianie planów zadań i informacji z prowadzonej działalności oraz ich udostępnianie na potrzeby samorządu województwa.

4) do zadań powiatowego urzędu pracy należy, w szczególności (art. 35 b):

– opracowywanie powiatowych programów pomocy w realizacji zadań na rzecz zatrudniania osób niepełnosprawnych,

– pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych, ich szkolenie oraz przekwalifikowywanie,

– kierowanie osób niepełnosprawnych, które wymagają specjalistycznego programu szkolenia oraz rehabilitacji leczniczej i społecznej, do specjalistycznego ośrodka szkoleniowo - rehabilitacyjnego lub do innej placówki szkoleniowej,

– współpraca z organami rentowymi w zakresie wynikającym z odrębnych przepisów,

– doradztwo organizacyjno-prawne i ekonomiczne w zakresie działalności gospodarczej lub rolniczej podejmowanej przez osoby niepełnosprawne,

– współpraca z organami administracji rządowej i organami jednostek samorządu terytorialnego, organizacjami pozarządowymi i fundacjami, w zakresie zatrudniania i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych,

– współpraca z właściwym terenowo inspektorem pracy w zakresie oceny i kontroli miejsc pracy osób niepełnosprawnych.

Starostowie przedstawiają Prezesowi Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacyjnego i Osób Niepełnosprawnych wnioski do planu finansowego tego Funduszu oraz sprawozdania rzeczowo-finansowe o zadaniach zrealizowanych z otrzymanych z Funduszu (art. 35 c).

Zadania w zakresie rehabilitacji zawodowej, społecznej i leczniczej mogą być realizowane na zlecenie Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych przez organizacje pozarządowe i jednostki samorządu terytorialnego (art. 36, ust. 1).

Środki finansowe, jakimi dysponuje Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, pochodzą przede wszystkim z wpłat dokonywanych przez pracodawców. Zakłady pracy mają obowiązek dokonywania wpłat na PFRON, jeżeli wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w tych zakładach nie osiągnął poziomu 6% w stosunku do ogółu zatrudnionych pracowników (w przeliczeniu na pełne etaty).

Do końca 1998 r. obowiązek dokonywania powyższych wpłat dotyczył zakładów pracy zatrudniających, co najmniej 50 pracowników. Ustawa dopuszcza w tej kwestii nieliczne wyjątki, m.in. obowiązek ten nie dotyczył placówek dyplomatycznych oraz przedstawicielstw i misji zagranicznych (art. 4, ust. 4).

Od stycznia 1999 r., zgodnie z postanowieniami ustawy z 1997 r., obowiązek dokonywania wpłat dotyczy pracodawców zatrudniających, co najmniej 25 pracowników (art. 21, ust. 1) z zachowaniem uprzednio stosowanych wyjątków (art. 21, ust. 6). Z wpłat na PFRON zwolnieni są również pracodawcy prowadzący zakłady pracy będące w likwidacji albo, co, do których ogłoszono upadłość (art. 21, ust. 3).

Wysokość wpłat na PFRON równa jest iloczynowi połowy przeciętnego wynagrodzenia i liczby pracowników stanowiącej różnicę między zatrudnieniem odpowiadającym wymaganemu ustawowo wskaźnikowi zatrudnienia a rzeczywistym zatrudnieniem osób niepełnosprawnych.

Pracodawcy zatrudniającemu 25 osób (od 1 stycznia 1999 r.), z wyjątkiem pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej, przysługuje ulga w podatku dochodowym w wysokości równej osiągniętemu wskaźnikowi zatrudnienia osób niepełnosprawnych, jeżeli wskaźnik ten wynosi, co najmniej 7%, a jeżeli wskaźnik ten przekracza 50%, to pracodawca jest z opłacania tych podatków zwolniony. Pracodawca przekazuje 50% środków uzyskanych z tytułu ulgi lub zwolnienia, o których mowa wyżej, na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (art. 24, ust. 1 i 2 ustawy z 1997 r.).

Obowiązek dokonywania wpłat na PFRON dotyczy również zakładów pracy chronionej, o których będzie mowa szerzej w dalszej części raportu.

Zgodnie z ustawą z 1997 r. prowadzący zakład pracy chronionej, który korzysta z następujących zwolnień:

1. z podatków (poza podatkiem od gier, podatkiem akcyzowy cłem),

2. z wpłat do urzędu skarbowego należności z tytułu podatku od towarów i usług, z uwzględnieniem zasad określonych w odrębnych przepisach,

3. z niepodatkowych należności budżetowych.

Przekazuje na PFRON 10% środków uzyskanych z tytułu zwolnień wymienionych w punkcie 1 oraz środki uzyskane z tytułu zwolnień wymienionych w punkcie 2, pomniejszone o ustawowo określone kwoty (art. 31, ust. 1, 2, 3).

Zgodnie z art. 32, ust. 1 ustawy z 1991 r. środki PFRON przeznaczane były na finansowanie rehabilitacji zawodowej, leczniczej i społecznej osób niepełnosprawnych, a w szczególności na:

– tworzenie nowych i przystosowanie istniejących miejsc pracy osób niepełnosprawnych do możliwości osób niepełnosprawnych,

– organizowanie szkolenia i przekwalifikowania osób niepełnosprawnych,

– budowę i modernizację obiektów służących rehabilitacji zawodowej, leczniczej i społecznej osób niepełnosprawnych,

– tworzenie i działalność warsztatów terapii zajęciowej,

– tworzenie infrastruktury rehabilitacyjno – socjalnej,

– dofinansowanie odsetek od kredytów bankowych zaciąganych przez zakłady pracy chronionej,

– udzielanie osobom niepełnosprawnym, pozostającym bez pracy, pożyczek na rozpoczęcie samodzielnej działalności gospodarczej,.

Środki Funduszu przeznaczane były również na refundację instytucjom ubezpieczeniowym kwoty wynikającej z zastosowania ulg w składkach na obowiązkowe ubezpieczenie komunikacyjne dla inwalidów uprawnionych do ulg na podstawie odrębnych przepisów.

Nadwyżki środków PFRON mogły być przeznaczone na rehabilitację leczniczą, społeczną i zawodową dzieci i młodzieży oraz utrzymanie istniejących, a zagrożonych likwidacją, miejsc pracy osób niepełnosprawnych, na udzielanie pożyczek, wnoszenie udziałów do spółek, nabywanie obligacji i akcji (art. 32, ust. 2 ustawy).

W myśl przepisów ustawy z 1997 r., środki przeznacza Funduszu się na następujące cele, związane z rehabilitacją zawodową i społeczną osób niepełnosprawnych (poza szkoleniem i przekwalifikowaniem, patrz odpowiedź na pytanie A do ust. 1 art. 15):

– organizację nowych stanowisk pracy i przystosowanie istniejących stanowisk pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych,

– pożyczki na rozpoczęcie działalności gospodarczej albo rolniczej przez osoby niepełnosprawne,

– pożyczkę na cele inwestycyjne, modernizację lub na restrukturyzację zakładu pracy chronionej,

– dofinansowanie w wysokości 50% oprocentowania kredytu bankowego zaciągniętego przez osobę niepełnosprawną prowadzącą działalność gospodarczą albo własne lub dzierżawione gospodarstwo rolne na kontynuowanie tej działalności,

– dofinansowanie w wysokości 50% oprocentowania kredytu bankowego zaciągniętego przez zakład pracy chronionej,

– dofinansowanie lub refundację wynagrodzeń osób niepełnosprawnych, u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub epilepsję, w wysokości 75% najniższego wynagrodzenia,

– subwencje w związku z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych,

– budowę i modernizację obiektów służących rehabilitacji zawodowej, leczniczej i społecznej osób niepełnosprawnych,

– tworzenie i działalność warsztatów terapii zajęciowej,

– tworzenie infrastruktury rehabilitacyjno – socjalnej,

– dofinansowanie odsetek od kredytów bankowych zaciąganych przez zakłady pracy chronionej,

– udzielanie osobom niepełnosprawnym, pozostającym bez pracy, pożyczek na rozpoczęcie samodzielnej działalności gospodarczej.

– organizację nowych stanowisk pracy i przystosowanie istniejących stanowisk pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych,

– pożyczki na rozpoczęcie działalności gospodarczej albo rolniczej przez osoby niepełnosprawne,

– pożyczkę na cele inwestycyjne, modernizację lub na restrukturyzację zakładu pracy chronionej,

– dofinansowanie w wysokości 50% oprocentowania kredytu bankowego zaciągniętego przez zakład pracy chronionej,

– subwencje w związku z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych (art. 32, pkt 6 ustawy),

– utrzymanie istniejących, a zagrożonych likwidacją miejsc pracy osób niepełnosprawnych,

– dofinansowanie zadań wynikających z rządowych programów na rzecz osób niepełnosprawnych,

– programy zatwierdzone przez Radę Nadzorczą, służące rehabilitacji społecznej, zawodowej i leczniczej,

– tworzenie i funkcjonowanie poradnictwa zawodowego,

– dofinansowanie turnusów rehabilitacyjnych, sportu, kultury, rekreacji i turystyki osób niepełnosprawnych, zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze, przyznawane osobom niepełnosprawnym na podstawie odrębnych przepisów,

– finansowanie w całości lub w części kosztów organizowania i działania warsztatów terapii zajęciowej,

– dotację dla przedsiębiorców podejmujących produkcję wyrobów ortopedycznych, protetycznych, środków pomocniczych lub sprzętu rehabilitacyjnego albo usługi w tym zakresie na uruchomienie tej produkcji lub usług,

– finansowanie w części lub w całości badań, ekspertyz, analiz, opracowywania projektów norm, a także wydawnictw i konkursów dotyczących rehabilitacji zawodowej lub społecznej,

– opracowywanie i rozpowszechnianie materiałów informacyjnych i szkoleniowych,

– dofinansowanie budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów służących rehabilitacji,

– dofinansowanie likwidacji barier architektonicznych, urbanistycznych, transportowych, w komunikowaniu się i technicznych, (art. 47, ust. 1 ustawy),

– koszty utworzenia i działalności zakładu aktywności zawodowej (art. 29, ust. 3 ustawy),

Środki Funduszu w wysokości:

1) co najmniej 65% jego przychodów na dany rok przeznacza się na zatrudnianie i rehabilitację zawodową osób niepełnosprawnych,

2) od 5% do 10% jego przychodów na dany rok przeznacza się na dofinansowanie rehabilitacji leczniczej, społecznej i zawodowej dzieci i młodzieży, w tym:

a) zakupu sprzętu i urządzeń zmniejszających skutki niepełnosprawności,

b) szkolenia rodziców, opiekunów i wolontariuszy w zakresie specjalistycznej opieki nad dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną,

c) usług transportowych,

d) ośrodków szkolno-wychowawczych, rehabilitacyjnych i innych placówek dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnej.

Od 1 stycznia 1999 r. środki Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych są przekazywane przez Prezesa Zarządu tego Funduszu:

– samorządom – według algorytmu,

– podmiotom realizującym zadania zlecone przez Fundusz lub inne zadania wynikające z ustawy – na podstawie zawartych z nimi umów.

W latach 1992 – 1998 ogólna suma wydatków poniesionych przez PFRON na rehabilitację zawodową, społeczną i leczniczą osób niepełnosprawnych wynosiła:

ROK	WYDATKI
1992	197,0 mln PLN,
1993

RAPORT

Z WYKONANIA RATYFIKOWANYCH PRZEZ POLSKĘ

POSTANOWIEŃ EUROPEJSKIEJ KARTY SPOŁECZNEJ