Ubezpieczenie Społeczne

Artykuł autorstwa Marii Janiszewskiej z Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej
"Służba Pracownicza" nr 12/97

Warto przypomnieć, że od 1 września 1997 roku utraciły moc następujące akty prawne dotychczas regulujące kwestie związane z orzecznictwem do celów rentowych, jak też z organizacją aparatu orzekającego:
1) rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1983 r. w sprawie zasad działania komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu odwoławczego oraz sprawowania nadzoru nad działalnością tych komisji (DzU nr 36, poz. 166),
2) rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badania przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa ( DzU nr 47, poz. 214, z 1990 r. nr 37, poz. 210),
3) rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 10 stycznia 1984 r. w sprawie sposobu powoływania i zasad wynagradzania członków komisji do spraw inwalidztwa i zatrudnienia oraz lekarzy działających w zakresie orzecznictwa inwalidzkiego ( DzU nr 3, poz. 18, z 1987 r. nr 32, poz. 170 oraz z 1989 r . nr 22, poz. 12 )

Ponieważ są to istotne zmiany, a zainteresowani tematem zgłaszają - jak już wcześniej powiedziano - różne wątpliwości, publikujemy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania sądząc, że wyjaśnią one najważniejsze kwestie.

Jakie warunki należy spełnić, aby uzyskać uprawnienia do renty z tytułu niezdolności do pracy?

Nie uległy zmianie warunki dotyczące wymaganego stażu pracy oraz daty powstania niezdolności do pracy.
Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje zatem osobie, która:

1. została uznana za częściowo lub całkowicie niezdolną do pracy.
2. ma wymagany staż pracy,
3. stała się niezdolna do pracy w okresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (z tytułu zatrudnienia, innej pracy objętej poza rolniczym ubezpieczeniem społecznym albo pobierania zasiłku dla bezrobotnego) lub nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania okresu ubezpieczenia.

Niezdolność do pracy niekoniecznie musi powstać w czasie lub w ciągu 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia z tytułu pracy zarobkowej albo bezrobocia.
Prawo do renty przysługuje także osobie. której niezdolność do pracy powstała w czasie lub w ciągu 18 miesięcy od ustania:

• okresu pobierania:
  • zasiłku macierzyńskiego,
  • zasiłku (wynagrodzenia) chorobowego.
  • zasiłku opiekuńczego,
  • świadczenia rehabilitacyjnego;
• okresu czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub równorzędnej albo zastępczej formy tej służby;
• okresu pełnionej w Polsce służby:
  • w Policji (Milicji Obywatelskiej),
  • w Urzędzie Ochrony Państwa (w organach bezpieczeństwa publicznego ),
  • w Straży Granicznej,
  • w Służbie Więziennej,
  • w Państwowej Straży Pożarnej;
• okresu urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, innego udzielonego w tym celu bezpłatnego urlopu oraz okresu niewykonywania pracy spowodowanego opieką nad dzieckiem w wieku do 4 lat;
• okresu niewykonywania zatrudnienia po jego ustaniu, jeżeli za okresy te na podstawie przepisów kodeksu pracy zostało wypłacone wynagrodzenie lub odszkodowanie;
• okresu czasowego pozostawania bez pracy na obszarze państwa polskiego przed dniem 15 listopada 1991 r. z powodu niemożności jej otrzymania lub niemożności podjęcia szkolenia zawodowego, w tym okresu pobierania zasiłków z funduszu aktywizacji zawodowej. zasiłków dla bezrobotnych oraz zasiłków szkoleniowych z Funduszu Pracy;
• okresu sprawowania mandatu posła lub senatora w państwie polskim;
• okresu pobierania stypendium sportowego z tytułu wyczynowego uprawiania sportu na obszarze państwa polskiego po ukończeniu 15 roku życia, z wyjątkiem okresów pobierania stypendium przez osoby uczące się lub studiujące w systemie studiów dziennych;
• okresu internowania na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia o stanie wojennym (DzU nr 29. poz. 154);
• okresu sprawowania (przez osobę w wieku powyżej 16 lat) opieki pielęgnacyjnej nad członkiem rodziny będącym inwalidą wojennym zaliczonym do I grupy inwalidów.

Uwaga!
Wszystkie rodzaje okresów, na które może przypadać data powstania niezdolności do pracy, są wymienione w art. 2, ust. 1 i ust. 2, pkt 1, pkt 3-7, pkt 9 lit. a, pkt 1 0, pkt 11 i pkt 15 oraz w art. 4, ust. 1 , pkt 2- 5, pkt 6 lit. a i pkt 7 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent ... (DzU nr 104, poz. 450 ze zm.).

Jakim stażem pracy powinna legitymować się osoba ubiegająca się o rentę?

Długość wymaganego stażu pracy jest uzależniona od tego, w jakim wieku powstała niezdolność do pracy; musi on więc wynosić co najmniej:

1. 1 rok, jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat,
2. 2 lata, jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 20 do 22 lat.
   
3. 3 lata, jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 22 do 25 Lat.
   
4. 4 lata, jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 do 30 lat.
   
5. 5 lat. jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat.

Jeżeli niezdolność do pracy powstała do 30 roku życia, brany jest pod uwagę łączny staż pracy na przestrzeni całego życia. Natomiast gdy niezdolność do pracy powstała powyżej 30 lat. wymagany minimalny 5-letni staż pracy powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę, a jeżeli w chwili zgłoszenia wniosku osoba zainteresowana nie pozostaje w zatrudnieniu (ubezpieczeniu) - przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Czy można mieć prawo do renty mimo braku stażu pracy wymaganego dla danej kategorii wiekowej?

Taką możliwość ma osoba, która podjęła zatrudnienie przed osiągnięciem 18 lat życia albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej lub w szkole wyższej oraz pozostawała w zatrudnieniu do dnia powstania niezdolności do pracy bez przerwy lub z przerwami nie przekraczającymi 6 miesięcy. w takim przypadku, bez względu na to, w jakim wieku stała się niezdolna do pracy, wystarczający jest jakikolwiek staż pracy.

Czy można mieć prawo do renty mimo braku jakiegokolwiek stażu pracy?

Tak, można; mianowicie nie wymaga się żadnego stażu pracy od osoby, która stała się całkowicie niezdolna do pracy w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej, szkoły wyższej lub odbywania aspirantury naukowej. Osobie spełniającej ten warunek przyznaje się rentę w minimalnej wysokości (od 1 września jest to kwota 374,63 zł).
Uczeń (student) nie ma prawa do renty w razie orzeczenia częściowej niezdolności do pracy.

Jak ustala się staż pracy?

Ustalenie stażu pracy zaczyna się od zsumowania tzw. okresów składkowych. Następnie dodaje się tzw. okresy nieskładkowe, ale w łącznym rozmiarze nie przekraczającym jednej trzeciej udowodnionego okresu składkowego. Jeżeli tak ustalony staż pracy jest niewystarczający, istnieje możliwość jego uzupełnienia (w niezbędnym wymiarze) okresem pracy w gospodarstwie rolnym, oczywiście jeśli osoba zainteresowana może udowodnić wykonywanie takiej pracy.
Okresami składkowymi są okresy:

• opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu: wykonywania zatrudnienia (bez względu na wymiar czasu pracy, jeśli jest to okres przypadający po 14 Listopada 1991 r., a w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego etatu, jeśli jest to okres zatrudnienia przypadający przed 15 Listopada 1991 r.), pracy adwokata, pracy nakładczej, pracy w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych i innych spółdzielniach, pracy na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, pozarolniczej działalności gospodarczej (współpracy przy prowadzeniu takiej działalności), działalności twórczej lub artystycznej, wyczynowego uprawiania sportu po ukończeniu 15 roku życia, pozostawania bezrobotnym,
  
• opłacania składek na ubezpieczenie społeczne duchownych i okresy zaliczone do okresów tego ubezpieczenia,
• czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub równorzędnej albo zastępczej formy tej służby,
• pełnionej w Polsce służby: w Policji (Milicji Obywatelskiej), w Urzędzie Ochrony Państwa (w organach bezpieczeństwa publicznego), w Straży Granicznej, w Służbie Więziennej, w Państwowej Straży Pożarnej,
• zasiłku macierzyńskiego,
  
• pobierania świadczenia pieniężnego w okresie od ustania zatrudnienia w reorganizowanym lub likwidowanym urzędzie a podjęciem pracy lub działalności przez urzędnika państwowego,
  
• pełnienia służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym w działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie 11 wojny światowej,
  
• sprawowania mandatu posła lub senatora w państwie polskim,
  
• pobierania stypendium sportowego z tytułu wyczynowego uprawiania sportu na obszarze państwa polskiego po ukończeniu 15 roku życia, z wyjątkiem okresów pobierania stypendium przez osoby uczące się lub studiujące w systemie studiów dziennych.

Do najczęściej występujących okresów nieskładkowych należą:

• okres pobierania świadczenia rehabilitacyjnego,
  
• okres nauki w szkole wyższej (nie dłuższy niż regulaminowy tok studiów zakończonych uzyskaniem co najmniej absolutorium),
  
• okres niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem w wieku do 4 lat (nie dłuższy niż 3 lata. a w przypadku kilkorga dzieci maksymalnie 6-letni) ,
• okresy pobierania zasiłku przedemerytalnego oraz świadczenia przedemerytalnego na podstawie przepisów o zatrudnieniu.

Kto może być uznany za osobę niezdolną do pracy?

Niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.
W zależności od stopnia utraty zdolności do pracy osoba zainteresowana może być uznana za częściowo lub całkowicie niezdolną do pracy. Jeżeli zgodnie ze stanem wiedzy medycznej nie ma szans odzyskania zdolności do pracy, orzeka się trwałą niezdolność do pracy, w innym przypadku orzeka się okresową niezdolność do pracy.

Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.
Oceniana jest zdolność do pracy w typowych .,normalnych'. warunkach, dlatego zachowanie zdolności do pracy w warunkach specjalnych, określonych w przepisach o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, nie będzie przeszkodą do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Definicja całkowitej niezdolności do pracy w zasadzie nie różni się więc od dotychczasowej 11 grupy inwalidztwa.

Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.
Definicja częściowej niezdolności do pracy znacznie więc różni się od dotychczasowego pojęcia inwalidztwa I I I grupy.
W zależności od stopnia i trwałości niezdolności do pracy przyznawana jest stała lub okresowa renta z tytułu częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy.

Kiedy orzeka się niezdolność do samodzielnej egzystencji?

Niezdolność do samodzielnej egzystencji odpowiada dotychczasowemu inwalidztwu I grupy. Jak wiadomo. inwalidztwo I grupy uprawniało do dodatku pielęgnacyjnego do renty lub emerytury. Obecnie do otrzymania takiego dodatku uprawnia orzeczenie, że osoba zainteresowana jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. ponieważ nastąpiło naruszenie sprawności jej organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Przypomnijmy, że dodatek ten przysługuje w przypadku orzeczenia niezdolności do samodzielnej egzystencji lub gdy rencista (emeryt) ukończył 75 lat życia.

Kto orzeka o niezdolności do pracy?

Oceny niezdolności do pracy dokonuje, w formie orzeczenia, lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Lekarz orzecznik przejmuje więc obowiązki komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, które przestały istnieć 31 sierpnia br. Lekarz orzecznik jest instancją jednoosobową, ale może korzystać z opinii i konsultacji innych lekarzy specjalistów, jak również psychologów. Od jego orzeczenia nie ma drogi odwoławczej. Odmiennie niż dotychczas, osoba zainteresowana nie będzie otrzymywać wypisu z treści orzeczenia, ponieważ obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości odwołania się od orzeczenia lekarza orzecznika, a ponadto orzeczenie to służy tylko do celów rentowych. Osoba zainteresowana może się odwołać dopiero od decyzji organu rentowego wydanej na podstawie tego orzeczenia. Istnieje zatem jedynie sądowa droga dochodzenia swoich roszczeń.

Jakie są kompetencje lekarza orzecznika?

Lekarzem orzecznikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może zostać lekarz, który jest specjalistą, w szczególności w zakresie takich dziedzin medycyny jak: choroby wewnętrzne, chirurgia, neurologia, psychiatria. medycyna pracy. Wymagane jest także, aby był przeszkolony w zakresie ustalonym przez naczelnego lekarza Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Do jego kompetencji należy orzekanie o niezdolności do pracy, niezdolności do samodzielnej egzystencji, procentowego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy pracy lub choroby zawodowej osób ubiegających się o świadczenia przysługujące na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym, wypadkowym i o ubezpieczeniu społecznym (z wyjątkiem ubezpieczenia rolników) oraz o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych.
Lekarz orzecznik wydaje orzeczenie w sprawach świadczeń z ubezpieczenia społecznego na wniosek:

1. właściwej komórki (jednostki) organizacyjnej oddziału ZUS - w sprawach świadczeń przysługujących na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym. o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych,
2. organów rentowych innych niż określone w pkt 1 - w sprawach rentowych należących do ich właściwości.

Co powinien zawierać wniosek o wydanie orzeczenia w sprawie niezdolności do pracy?

Komórka kierująca wniosek o wydanie orzeczenia powinna w nim zamieścić imię i nazwisko, datę urodzenia oraz miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie oraz określić cel wydania orzeczenia i wskazać okoliczności, które lekarz orzecznik obowiązany jest ustalić. Wniosek powinien być odpowiednio sporządzony, a więc powinna być do niego dołączona dokumentacja - przedłożona przez osobę ubiegającą się o rentę - obejmująca:

1. zaświadczenie o stanie zdrowia wydane przez lekarza. pod którego opieką lekarską znajduje się osoba ubiegająca się o świadczenie,
2. wywiad zawodowy zawierający charakterystykę rodzaju i miejsca pracy,
3. dokumentację medyczną i rentową oraz inne dokumenty mające znaczenie dla wydania orzeczenia, kartę badania profilaktycznego, dokumentację rehabilitacji leczniczej lub zawodowej.

Jakie są kryteria stosowane przy ocenie niezdolności do pracy?

Oceniając zdolność do pracy zarobkowej (także po ewentualnym przekwalifikowaniu zawodowym) lekarz orzecznik powinien brać pod uwagę następujące okoliczności:

• charakter i przebieg procesów chorobowych oraz ich wpływ na stan czynnościowy organizmu,
• sprawność psychofizyczną organizmu oraz stopień przystosowania do ubytków anatomicznych, kalectwa, skutków choroby.
• posiadane kwalifikacje, wiek, zawód, wykonywane czynności i warunki pracy oraz możliwości dalszego wykonywania pracy zarobkowej,
• możliwość przywrócenia zdolności do pracy przez leczenie i rehabilitację.

Stopień i trwałość niezdolności do pracy ustala się po dokonaniu oceny możliwości wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowości przekwalifikowania zawodowego. Znaczenie ma rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia. wiek i predyspozycje psychofizyczne osoby zainteresowanej. Samo ustalenie poziomu wykształcenia nie jest równoznaczne z określeniem zakresu kwalifikacji zawodowych, ponieważ na kwalifikacje składają się także wiedza i umiejętności.
Każdy konkretny przypadek powinien być rozpatrywany bardzo wnikliwie, także pod kątem możliwości przywrócenia zdolności do pracy poprzez leczenie i rehabilitację. Warto w związku z tym przypomnieć o możliwości skorzystania z rehabilitacji leczniczej na zasadach określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 3 grudnia 1 996 r. w sprawie kierowania na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej oraz pokrywania kosztów tej rehabilitacji (DzU nr 145, poz. 674).

Czyje ustalenia są wiążące dla lekarza orzecznika?

Podejmując decyzję czy osoba badana jest niezdolna do pracy lekarz orzecznik jest zobowiązany do respektowania ustaleń innych organów, istotnych do określenia prawa do świadczenia rentowego. Przy orzekaniu nie może więc pomijać ani kwestionować:

1. orzeczenia wojskowej komisji lekarskiej w zakresie:
   
   1. związku zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych, ze służbą wojskową albo z przymusowym zatrudnieniem żołnierzy zastępczej służby wojskowej,
   2. gdy chodzi o ustalanie prawa do świadczeń po zmarłym żołnierzu - związku jego śmierci z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych albo ze służbą wojskową oraz związku śmierci ze służbą wojskową żołnierza zwolnionego ze służby, jeżeli śmierć nastąpiła w wojskowym zakładzie leczniczym,
2. decyzji organu Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie stwierdzenia choroby zawodowej,
3. ustaleń dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy o braku możliwości przekwalifikowania zawodowego,
4. orzeczenia lekarza uprawnionego do przeprowadzania badań w zakresie zdolności do pracy na stanowiskach związanych z bezpieczeństwem ruchu kolejowego.

Kiedy lekarz orzecznik orzeka trwałą, a kiedy okresową niezdolność do pracy?

Stwierdziwszy niezdolność do pracy lekarz orzecznik ustala przewidywany okres jej trwania, biorąc pod uwagę charakter i stopień naruszenia sprawności organizmu oraz rokowania odzyskania zdolności do pracy.
Jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy, lekarz orzecznik orzeka o trwałej niezdolności do pracy.
Gdy lekarz orzecznik stwierdzi, że osoba zainteresowana jest niezdolna do pracy (całkowicie lub, częściowo), ale niezdolność ta trwać będzie jedynie przez jakiś czas, który można przewidzieć, wydaje orzeczenie, że niezdolność do pracy jest okresowa. W takim przypadku lekarz orzecznik wskazuje w orzeczeniu okres niezdolności do pracy (np. jeden rok). Przepisy nie określają, jak długi może to być okres, jednakże takie orzeczenie wydawane będzie wówczas, gdy da się przewidzieć, po jakim czasie osoba zainteresowana odzyska zdolność do pracy. Rentę z tytułu okresowej niezdolności dc pracy organ rentowy przyznaje na okres wskazany przez lekarza orzecznika.
Oczywiście osoba zainteresowana, która uzyskała prawo do renty z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy, zawsze ma prawo wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie badania w celu zmiany stopnia lub trwałości niezdolności do pracy.

Czy stawienie się na badanie przez lekarza orzecznika jest obowiązkowe?

Lekarz orzecznik wydaje orzeczenie na podstawie bezpośredniego badania osoby ubiegającej się o świadczenie i posiadanej dokumentacji. Oczywiście osobę zainteresowaną powiadamia się o terminie stawienia się na badanie. Jedynie gdy lekarz orzecznik uzna, że posiadana dokumentacja jest wystarczająca, może wydać orzeczenie również bez badania osoby ubiegającej się o świadczenie. Przed wydaniem orzeczenia lekarz orzecznik zawsze może zlecić uzupełnienie dokumentacji. W szczególności ma prawo zasięgnąć opinii lekarza konsultanta lub psychologa, jak również zlecić przeprowadzenie dodatkowych badań, a nawet obserwacji szpitalnej.
W przypadku gdy zaistnieje konieczność uzupełnienia dokumentacji, osoba ubiegająca się o świadczenie otrzymuje skierowanie - z wyznaczonym terminem - na odpowiednie badanie przez lekarza konsultanta, psychologa lub na obserwację szpitalną.
Stawienie się na badanie przez lekarza orzecznika lub na dodatkowe badania czy obserwację szpitalną jest obowiązkowe. Jeżeli jednak stan zdrowia, stwierdzony w zaświadczeniu lekarskim, uniemożliwia osobie ubiegającej się o świadczenie osobiste zgłoszenie się na badanie, może ono być przeprowadzone w miejscu pobytu tej osoby (w jej domu) za jej zgodą. Niezgłoszenie się na badania lub obserwację bez uzasadnionej przyczyny lub niewyrażenie zgody na przeprowadzenie badania w miejscu pobytu powoduje odstąpienie od dalszego postępowania w sprawie.
Orzeczenie o celowości przekwalifikowania zawodowego wydane będzie wówczas. gdy osoba ubiegająca się o świadczenie trwale utraciła zdolność do pracy zarobkowej w dotychczasowym zawodzie i może odzyskać zdolność do pracy po przekwalifikowaniu.

Co to jest renta szkoleniowa?

Zaostrzeniu kryteriów przyznawania renty z tytułu niezdolności do pracy towarzyszy wprowadzenie nowego rodzaju świadczenia, jakim jest renta szkoleniowa. Nie oznacza to jednak, że można składać wniosek o przyznanie konkretnie tego świadczenia. Renta szkoleniowa przyznawana będzie bowiem wówczas, gdy lekarz orzecznik badający osobę ubiegającą się o rentę z tytułu niezdolności do pracy stwierdzi, że osoba ta jest niezdolna do pracy w dotychczasowym zawodzie, jednakże rokuje odzyskanie zdolności do pracy po przekwalifikowaniu zawodowym. w takim przypadku uzasadnione będzie przyznanie renty na okres konieczny do uzyskania nowych kwalifikacji umożliwiających powrót do pracy zarobkowej.

Kto może uzyskać rentę szkoleniową?

Możliwość uzyskania prawa do renty szkoleniowej dotyczy w zasadzie wszystkich grup ubezpieczonych, ponieważ jedynie osoby objęte ubezpieczeniem społecznym duchownych nie mają prawa do tej renty.
Przyznanie renty szkoleniowej następuje po spełnieniu tych samych warunków dotyczących stażu pracy i daty powstania niezdolności do pracy jakie przytoczono wyżej, omawiając warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.
O tym czy dana osoba uzyska rentę szkoleniową, a nie rentę z tytułu niezdolności do pracy, decydować będzie lekarz orzecznik.
W przypadku orzeczenia celowości przekwalifikowania zawodowego osoba zainteresowana uzyska rentę szkoleniową wraz z informacją, że o terminie i miejscu zgłoszenia się w celu ustalenia szczegółów dotyczących szkolenia umożliwiającego zdobycie kwalifikacji do takiej pracy, którą będzie mogła wykonywać pomimo naruszonej sprawności organizmu, zostanie powiadomiona przez wojewódzki urząd pracy.

Jak długo może być wypłacana renta szkoleniowa?

Świadczenie to przysługuje przez 6 miesięcy. Przez ten okres wypłata nie jest uzależniona od uczestniczenia w szkoleniu przekwalifikującym. Osoba, której przyznano rentę szkoleniową, otrzyma jednocześnie powiadomienie z wojewódzkiego urzędu pracy o terminie i miejscu stawienia się w celu ustalenia szczegółów dotyczących szkolenia. Jeżeli osoba zainteresowana nie przystąpi do szkolenia, wypłata renty po upływie pierwszych 6 miesięcy zostanie automatycznie wstrzymana.
Możliwość przedłużenia prawa do tej renty istnieje wówczas, gdy osoba zainteresowana przystąpiła do szkolenia zorganizowanego przez urząd pracy. Jeżeli po podjęciu szkolenia okaże się, że czas szkolenia jest dłuższy niż okres, na który przyznano tę rentę, okres wypłaty renty szkoleniowej może ulec przedłużeniu na czas niezbędny do przekwalifikowania zawodowego. Łączny okres uprawnienia do renty szkoleniowej nie może jednak przekroczyć 36 miesięcy. Oczywiście osoba, która nie poddaje się przekwalifikowaniu zawodowemu w okresie przedłużonej wypłaty renty szkoleniowej, traci prawo do tego świadczenia.

Kiedy przyznaje się stałą, a kiedy okresową rentę z tytułu niezdolności do pracy?

W przypadku orzeczenia przez lekarza orzecznika, że naruszenie sprawności organizmu spowodowało trwałą niezdolność do pracy (całkowitą lub częściową), osobie zainteresowanej przyznana będzie stała renta,odpowiednia do orzeczonego stopnia niezdolności do pracy. Prawo do takiej renty jest bezterminowe.
Jeżeli natomiast lekarz orzecznik uzna, że niezdolność do pracy jest okresowa, ponieważ według wiedzy medycznej istnieją rokowania odzyskania przez badaną osobę zdolności do pracy, jest zobowiązany wskazać w orzeczeniu okres, przez jaki osoba zainteresowana będzie niezdolna do pracy. Na podstawie takiego orzeczenia organ rentowy przyzna rentę okresową. Okres prawa do tej renty będzie odpowiadał okresowi przewidywanej niezdolności do pracy. Po upływie tego czasu prawo do renty ustanie automatycznie, co oznacza, że wstrzymanie wypłaty nastąpi bez wydawania dodatkowo decyzji o wstrzymaniu wypłaty renty.

Czy osoba uprawniona do renty okresowej będzie wzywana na kontrolne badanie przed ustaniem prawa do renty?

Prawo do renty z tytułu okresowej niezdolności do pracy ustaje z upływem okresu, na jaki świadczenie to przyznano. Nie będą przeprowadzane kontrolne badania w celu ustalenia czy osoba zainteresowana jest już zdolna do pracy, czy też niezdolność do pracy trwa nadal i uzasadnione jest przedłużenie prawa do renty.
Jeżeli w opinii lekarza, pod którego opieką pozostaje rencista, pomimo leczenia i rehabilitacji nie nastąpiła poprawa stanu zdrowia umożliwiająca mu powrót do pracy zarobkowej, osoba zainteresowana powinna zgłosić wniosek o przywrócenie prawa do renty. Ustalenie dalszego prawa do renty może bowiem nastąpić wyłącznie po zgłoszeniu przez osobę zainteresowaną wniosku o przedłużenie (przywrócenie) prawa do renty. Do wniosku powinno być dołączone zaświadczenie o stanie zdrowia wydane przez lekarza, pod którego opieką lekarską znajduje się osoba zainteresowana.
Sam zainteresowany musi też wystąpić o ustalenie wyższego stopnia niezdolności do pracy, jak również o zmianę renty okresowej na stałą.

Kiedy następuje przywrócenie prawa do renty?

Przywrócenie prawa do renty następuje wówczas, gdy w ciągu 18 miesięcy od ustania prawa do renty osoba zainteresowana nadal jest niezdolna do pracy lub stała się ponownie niezdolna do pracy. Jeżeli zatem, po przeprowadzeniu badania osoby zainteresowanej, lekarz orzecznik stwierdzi, że spełniony jest ten warunek, następuje przywrócenie prawa do renty.
W zależności od ustaleń lekarza orzecznika przyznana będzie okresowa lub stała renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy.
Jeżeli w wyniku przywrócenia prawa do renty nie uległ zmianie stopień niezdolności do pracy, organ rentowy podejmie wypłatę tej samej renty (oczywiście z uwzględnieniem przypadających w międzyczasie waloryzacji), której wypłatę wstrzymał (powinien wstrzymać) ze względu na upływ okresu, na jaki pierwotnie ją przyznano.
Jeżeli przywróceniu prawa do renty towarzyszy zmiana stopnia niezdolności do pracy w stosunku do pierwotnie przyznanego świadczenia, organ rentowy dokona odpowiedniej korekty wysokości renty.

Od kiedy wypłaca się rentę, do której prawo przywrócono?

Osoba, która zamierza wystąpić o przywrócenie prawa do renty, powinna mieć na uwadze, że data zgłoszenia wniosku ma bardzo duże znaczenie, ponieważ od niej zależy, od kiedy oddział ZUS-u podejmie wypłatę świadczenia.
Regulujący kwestię wypłaty przepis art. 99 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (DzU nr 40.
poz. 267 ze zm.) został zmieniony przepisami ustawy z dnia 25 października 1996 r. o waloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (DzU nr 136, poz. 636). Od dnia 31 grudnia 1996 r.
organ rentowy może wypłacać należne świadczenie od dnia powstania prawa, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o przyznanie emerytury lub renty.
Takie zasady wypłaty obowiązują również w przypadku przywrócenia prawa do renty na wniosek zainteresowanego.
Oznacza to, że podjęcie wypłaty renty może nastąpić nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Zgłoszenie wniosku o przywrócenie prawa do renty dopiero po wstrzymaniu wypłaty renty przyznanej na określony czas spowoduje, że w razie przywrócenia prawa do renty osoba zainteresowana w okresie od ustania prawa do renty okresowej do dnia zgłoszenia wniosku o przywrócenie uprawnień do renty nie będzie miała żadnych dochodów, ponieważ wyrównanie z tytułu przywrócenia prawa do renty obejmować będzie okres nie wykraczający poza miesiąc, w którym zgłosiła wniosek w tej sprawie.

Czy organ rentowy powinien przypomnieć o terminie wstrzymania wypłaty renty?

Jak już wspomniano wyżej wstrzymanie wypłaty nastąpi bez wydawania specjalnej decyzji o wstrzymaniu wypłaty renty.
Organ rentowy powinien natomiast, nie później niż na trzy miesiące przed ustaniem prawa do renty z tytułu okresowej niezdolności do pracy, pisemnie zawiadomić rencistę o terminie wstrzymania wypłaty renty oraz o warunkach przywrócenia prawa do tego świadczenia.

Jak oblicza się wysokość renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy?

Wysokość renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy obliczana jest w taki sposób, jak dotychczas obliczano rentę dla inwalidy I1 grupy. Wymiar renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wynosi zatem:

1. 24% kwoty bazowej (od 1 września 1997 r. jest to kwota 1001,51 zł),
2. oraz po 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych,
3. po 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych,
4. po 0.7% podstawy wymiaru za każdy rok okresu brakującego do pełnych 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, przypadającego od dnia zgłoszenia wniosku o rentę do dnia, w którym rencista ukończyłby 60 lat życia.

Jak oblicza się wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy?

Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy wynosi 75% kwoty renty, jaka przysługiwałaby z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Minimalna wysokość tej renty od dnia 1 września br. wynosi 288, 18 zł.

Jak oblicza się wysokość renty szkoleniowej?

Wysokość renty szkoleniowej wynosi 75% podstawy wymiaru, a jeżeli niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie jest spowodowana skutkami wypadku przy pracy lub choroby zawodowej - 1000;0 podstawy wymiaru.

Czy prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mają tylko pracownicy, czy także osoby objęte ubezpieczeniem społecznym z innego tytułu?

Nowe zasady przyznawania rent w jednakowym stopniu dotyczą wszystkich grup ubezpieczonych. Oznacza to, że rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą obecnie uzyskać zarówno pracownicy jak i osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia, agencyjnej, osoby prowadzące działalność gospodarczą, wykonujące działalność twórczą lub artystyczną.
Zaostrzenie kryteriów przyznawania prawa do renty pozwoliło zatem na ujednolicenie zasad przyznawania uprawnień do renty. Przypomnijmy, że według poprzedniego stanu prawnego zaliczenie do 1II grupy inwalidów nie zawsze uprawniało do renty. Prawo do renty z tytułu zaliczenia do I I I grupy inwalidów było w zasadzie zastrzeżone dla osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pozostawania w stosunku pracy (także z tytułu wykonywania pracy nakładczej, pracy adwokata). Mogli z niego skorzystać także artyści (twórcy), ale pod warunkiem, że inwalidztwo III grupy uniemożliwiało lub w znacznym stopniu ograniczało dalsze wykonywanie działalności twórczej lub artystycznej. W sytuacji, gdy inwalidztwo powstało w okresie ubezpieczenia z innego tytułu niż wykonywanie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę (np. w czasie lub w ciągu 1 8 miesięcy od ustania ubezpieczenia z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia, prowadzenia działalności gospodarczej) prawo do renty przysługiwało jedynie wówczas, gdy osobę zainteresowaną zaliczono co najmniej do 11 grupy inwalidów. Obecnie wszystkie kategorie osób ubezpieczonych mają jednakowe zasady nabywania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Co się stało z dotychczas przyznanymi rentami?

Osoby mające ustalone prawo do renty wskutek zaliczenia - na podstawie przepisów dotychczasowych - do jednej z grup inwalidów zachowują dotychczasowe uprawnienia. Organ rentowy nadał tym rentom jedynie nowe nazwy. Renta inwalidzka dla inwalidy I lub I I grupy otrzymała nazwę "renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy", natomiast renta z tytułu zaliczenia do I I I grupy inwalidów otrzymała nazwę "renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy".
w przypadku trwałego inwalidztwa osoby uprawnione nie będą wzywane na kontrolne badanie, lecz nadal mają prawo do stałej renty z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy. Natomiast osoby, które miały orzeczone okresowe inwalidztwo, będą wezwane przez organ rentowy w terminie, na jaki mają wyznaczone kontrolne badanie w celu ustalenia, czy nadal są niezdolne do pracy, trwale czy okresowo, i jakiego stopnia jest to niezdolność. Podczas takiego badania zastosowane będą już nowe kryteria oceny niezdolności do pracy oraz nowe zasady przyznawania prawa do renty (stała lub okresowa).

Czy może uzyskać rentę z tytułu niezdolności do pracy osoba, której przed 1 września 1997 r.
odmówiono prawa do renty inwalidzkiej wyłącznie z tego powodu, że została zaliczona do 111 grupy inwalidów, a inwalidztwo to powstało w czasie ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej?

Dzięki zmianie zasad nabywania prawa do renty umożliwiającej przyznanie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy także osobom objętym pozapracowniczym systemem ubezpieczenia społecznego, osoba będąca w takiej sytuacji może ponowić wniosek o rentę. z tym że nawet jeżeli posiada orzeczenie komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia o trwałym inwalidztwie 111 grupy, nie będzie automatycznie uznana za osobę częściowo niezdolną do pracy w myśl nowych przepisów. Organ rentowy od nowa rozpatrzy jej uprawnienia do renty, stosując obecnie obowiązujące przepisy. Osoba taka nabędzie zatem prawo do renty jedynie wówczas, jeżeli według nowych kryteriów orzekania zostanie uznana przez lekarza orzecznika za niezdolną do pracy (częściowo lub całkowicie) oraz spełni pozostałe warunki dotyczące wymaganego stażu pracy oraz daty powstania niezdolności do pracy.

Dlaczego organ rentowy nie może przyznać renty osobie prowadzącej działalność gospodarczą opierając się na orzeczeniu o jej inwalidztwie III grupy wydanym na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów?

Nie może tak uczynić, dlatego że w świetle przepisów art. 11 ustawy zmieniającej, respektowanie orzeczeń o inwalidztwie wydanych na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 września br., dotyczy wyłącznie tych osób, które mają ustalone prawo do świadczeń wskutek zaliczenia do jednej z grup inwalidów.
W przypadku zgłoszenia wniosku o przyznanie renty przez osobę, która została wprawdzie uznana za inwalidę, ale nie nabyła prawa do renty przed 1 września br., konieczne jest wszczęcie nowego postępowania w celu ustalenia, czy osoba ta spełnia obecnie obowiązujące warunki. Postępowanie obejmuje także badanie przez lekarza orzecznika.
Fakt zaliczenia do I11 grupy inwalidów nie musi oznaczać, że osoba zainteresowana z całą pewnością jest częściowo niezdolna do pracy w świetle dzisiejszych przepisów. Pojęcie częściowej niezdolności do pracy różni się od dawnej definicji inwalidztwa I I I grupy. Wystarczy wspomnieć, że inwalidą I11 grupy mogła zostać osoba dotknięta szczególnym naruszeniem organizmu, nawet jeżeli naruszenia te nie ograniczają jej zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy. Orzeczenie częściowej niezdolności do pracy może nastąpić zaś wtedy, gdy osoba zainteresowana w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Organ rentowy jest w związku z tym zobowiązany od nowa rozpatrzyć uprawnienia do renty stosując obecnie obowiązujące w tym zakresie przepisy.

Renta czy świadczenie rehabilitacyjne?

Jak już wspomniano, każdy przypadek powinien być rozpatrzony bardzo wnikliwe. Może się zdarzyć, że osoba ubiegająca się o rentę z tytułu niezdolności do pracy spełnia warunki wymagane do uzyskania świadczenia rehabilitacyjnego. W takim przypadku lekarz orzecznik może orzec, że zaistniały okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego, a nie renty. Z kolei gdy osoba ubiegająca się o świadczenie rehabilitacyjne nie spełnia warunków wymaganych do uzyskania tego świadczenia, lekarz orzecznik dokonuje oceny pod kątem ewentualnych uprawnień do renty, a więc czy osoba ta jest niezdolna do pracy lub czy celowe jest poddanie jej przekwalifikowaniu zawodowemu. Może też zasugerować celowość skorzystania z rehabilitacji leczniczej w ramach akcji prewencji rentowej prowadzonej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Kto sprawuje bezpośredni nadzór nad orzecznictwem?

Bezpośredni nadzór nad prawidłową, zgodną z przepisami prawa i zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy, działalnością lekarzy orzeczników sprawuje główny orzecznik oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Osoba pełniąca tę funkcję powinna posiadać co najmniej 5-letnią praktykę w zakresie orzecznictwa lekarskiego.

Pełnienie bezpośredniego nadzoru polega w szczególności na:

1. kontroli orzeczeń pod względem merytorycznym i formalnym.
2. analizie odwołań wniesionych od decyzji organu rentowego w sprawach dotyczących orzecznictwa o niezdolności do pracy.
3. przedstawianiu naczelnemu lekarzowi Zakładu wniosków dotyczących orzeczeń wymagających rozpatrzenia w trybie zwierzchniego nadzoru.
4. przedstawianiu stanowiska z zakresu orzecznictwa o niezdolności do pracy w sprawach, w których toczy się sądowe postępowanie odwoławcze.
5. prowadzeniu szkoleń lekarzy orzeczników w zakresie orzecznictwa o niezdolności do pracy oraz sprawdzaniu i stwierdzaniu ich kwalifikacji w tym zakresie.

Główny lekarz orzecznik oddziału ZUS jest także uprawniony do przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia lekarzowi orzecznikowi. jeżeli w odwołaniu od decyzji rentowej osoba zainteresowana wskazała na istotne nowe okoliczności faktyczne lub dołącza nowe dowody. nie znane lekarzowi orzecznikowi w dniu wydania orzeczenia. a mogące mieć wpływ na wynik orzeczenia. Oznacza to, że w pewnych sytuacjach orzeczenie lekarza orzecznika może byt skorygowane bez konieczności przekazywania sprawy do sądu.

Kto sprawuje zwierzchni nadzór nad orzecznictwem?

Zwierzchni nadzór nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy sprawuje w imieniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naczelny lekarz Zakładu.
Zwierzchni nadzór polega w szczególności na:
1 ) analizie i kontroli prawidłowości i jednolitości stosowania zasad orzecznictwa o niezdolni do pracy przez lekarzy orzeczników, 2) udzielaniu wyjaśnień oraz prowadzeniu szkoleń w zakresie orzecznictwa o niezdolności do pracy, 3) zatwierdzaniu kandydatur na stanowisko głównego lekarza orzecznika oddziału Zakładu.
Jeżeli naczelny lekarz ZUS stwierdzi, że istnieje uzasadnione podejrzenie co do zgodności orzeczenia ze stanem faktycznym lub zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy, może przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika.
Może też zlecić uzupełnienie dokumentacji lekarskiej lub zawodowej (w szczególności przez skierowanie osoby. której orzeczenie dotyczy, na badanie przez lekarzy konsultantów. psychologa. na badania dodatkowe lub na obserwację szpitalną), i jeżeli jego podejrzenia się potwierdzą. przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika. Naczelny lekarz Zakładu ma też prawo zlecić lekarzowi orzecznikowi rozpatrzenie sprawy niezależnie od jego właściwości miejscowej.